Viðhorf og lestur

Eftirfarandi grein byggist að mestu á rannsóknarverkefninu, Lestur í íslenskum fjölskyldum, sem unnið var í tengslum við meistaraprófsnám mitt í bókasafns- og upplýsingafræðum við Háskóla Íslands undir leiðsögn dr. Sigrúnar Klöru Hannesdóttur. Rannsóknin er unnin sem hluti af norrænni rannsókn Skrifkultur og mediebrug í nordiske familier sem Ísland hefur tekið þátt í frá árinu 1989. Íslenskt heiti rannsóknarinnar er "Ritmenning og fjölmiðlanotkun í norrænum fjölskyldum" og þátttakendur auk Íslands eru Danmörk, Noregur og Svíþjóð. Tilgangurinn með rannsókninni er að varpa ljósi á nokkra félagslega og sálræna þætti sem tengjast stöðu prentaðra miðla í norrænum löndum en bækur hafa á undanförnum árum átt í vaxandi samkeppni við aðra miðla. Megináhersla norrænu rannsóknarinnar beinist að eftirfarandi þremur liðum:

• Að rannsaka notkun á miðlum í prentuðu formi, fyrst og fremst lestur bóka, og bera saman við þá þróun sem hefur orðið undanfarin 50-60 ár á notkun hljóð- og myndmiðla.
• Að rannsaka með hvaða hætti lestrarvenjur og viðhorf til lesturs flytjast á milli þriggja kynslóða. Sérstök áhersla er lögð á að skoða lestrarvenjur á æskuárum og hvert hlutverk fjölskyldunnar er sem áhrifavalds á þessu sviði.
• Að rannsaka hvaða breytingar verða á væntingum til þess hvaða hlutverki lestur gegnir. Hér er bæði átt við þær breytingar sem verða á væntingum einstaklings á hinum mismunandi æviskeiðum hans og einnig breytingar sem verða á væntingum milli kynslóða.

Aðferðafræði
Í rannsókninni voru notaðar eigindlegar rannsóknaraðferðir en þær henta vel í rannsóknum sem beinast að því að öðlast heildstæða mynd af lífi og aðstæðum fólks og að skilja hlutina eins og þeir koma þátttakendum fyrir sjónir. Tilgangurinn er ekki að fá fram tölfræðilegt yfirlit yfir það svið sem rannsakað er heldur að öðlast dýpri þekkingu á því hvaða merkingu þátttakendurnir sjálfir leggja í líf sitt og athafnir. Eitt af einkennum eigindlegra rannsóknaraðferða er að þær byggja á lýsandi rannsóknargögnum og að aðleiðslu er beitt við greiningu gagnanna. Kenningar og tilgátur eru ekki settar fram í upphafi rannsóknar heldur spretta upp úr gögnunum. Unnið er út frá rannsóknarspurningum sem eru sveigjanlegar og taka oft breytingum eftir því sem rannsóknin þróast og sá skilningur og það innsæi sem fæst á fyrst og fremst upptök sín í gögnunum (Taylor og Bogdan, 1984, s. 5). Eigindleg gögn geta því verið grunnur að nýjum hugmyndum og túlkunum og gefa tækifæri til að uppgötva áður óþekkta þætti. Þessari rannsóknaraðferð hefur ekki verið beitt áður hér á landi við rannsókn á tómstundalestri barna. Forvitnilegt er að sjá hvaða árangur eigindleg aðferð getur gefið þar sem hún veitir tækifæri til að nálgast viðfangsefnið á annan hátt en ef megindleg aðferð hefði verið notuð.

1.1. Þátttakendur
Tekin voru viðtöl við meðlimi sjö fjölskyldna, börn á aldrinum 10 til 12 ára, báða foreldra þeirra og afa og ömmur bæði í föður- og móðurætt, alls 43 einstaklinga. Auk þess voru notuð viðtöl við fimm fjölskyldur sem aflað hafði verið vorið og sumarið 1990. Heildarfjöldi þátttakenda var því samtals 74 einstaklingar sem tilheyra 12 fjölskyldum.

Við val á þátttakendum var það sett sem skilyrði að börnin byggju með báðum foreldrum sínum til að hægt væri að meta áhrif frá bæði föður- og móðurfjölskyldu þeirra. Jafnframt miðaðist valið við að fá upplýsingar um viðhorf og venjur hjá fjölskyldum barna sem voru áhugasöm um lestur og einnig hjá fjölskyldum barna sem höfðu lítinn áhuga fyrir lestri. Kynjaskipting milli barnanna var jöfn og einnig var jöfn skipting á fjölda þeirra fjölskyldna sem bjuggu í þéttbýli og þeirra sem bjuggu í dreifbýli. Fjórar af fjölskyldunum sem bjuggu í dreifbýli voru búsettar í sveit en tvær voru búsettar í litlum kaupstöðum úti á landi. Þær fjölskyldur sem búa í þétttbýli voru búsettar á höfuðborgarsvæðinu.

Haft var upp á þátttakendum þannig að leitað var til kunningja og þeir beðnir um að hafa milligöngu um að finna fjölskyldur, utan sameiginlegs kunningjahóps, sem væru tilbúnar til þátttöku. Í einu tilviki vísuðu þátttakendur sjálfir á fjölskyldu sem þeir þekktu.

1.2. Öflun gagna
Gagnasöfnun fór fram á tímabilinu ágúst 1995 til júlí 1996. Í lok tímabilsins var rætt aftur við meðlimi þeirrar fjölskyldu sem fyrst var talað við til að fá fram nánari upplýsingar um ýmis atriði sem höfðu komið fram í viðtölum við hinar fjölskyldurnar. Gagna var aflað með opnum viðtölum sem fóru fram á heimilum þátttakenda, utan eitt skipti þar sem rætt var við þátttakanda á vinnustað hans. Lengd viðtala var u.þ.b. hálf klukkustund þegar rætt var við börnin en ein til ein og hálf klukkustund þegar rætt var við fullorðna þátttakendur. Í viðtölunum voru rannsóknarspurningar hafðar til hliðsjónar en þau voru þó fyrst og fremst byggð upp sem samtöl í kringum ákveðið þema þar sem reynt var að láta þá þætti sem verið var að leita svara við koma sem eðlilegt innlegg í samræðurnar og viðtalið jafnframt lagað að áhugasviði hvers þátttakanda til að ná fram sem flestum blæbrigðum varðandi venjur og viðhorf viðkomandi.

Til að sannreyna áreiðanleika gagnanna var hægt að bera frásagnir fyrstu tveggja kynslóðanna, þ.e. barnanna og foreldra þeirra, saman við það sem foreldrar þeirra sögðu og leita nánari upplýsinga ef samræmi var ekki þar á milli.

1.3. Skráning og úrvinnsla gagna
Öll viðtölin voru tekin upp á hljóðsnældur og síðan tölvuskráð orðrétt. Auk sjálfra viðtalanna voru samtöl við heimildamenn í síma skráð niður jafnóðum svo og lýsingar á heimilum þeirra. Rannsóknargögn eru um 1600 blaðsíður.

Samhliða gagnaöflun fór fram frumgreining á gögnunum og var hugmyndum og þemum sem fram komu í einu viðtali fylgt eftir í þeim viðtölum sem á eftir komu. Lokagreining á gögnum fór þannig fram að þau voru lesin nokkrum sinnum yfir, dregin saman meginþemu og þau lykluð og greind með skipulegum hætti. Gögn úr eldri viðtölum voru greind samkvæmt þeim þemum sem komu fram við greiningu á þessum gögnum.

1.4. Greining á fjölbreytni í tómstundastarfi
Eitt af því sem verið var að skoða í rannsókninni var lestraráhugi í samhengi við annað tómstundastarf. Til að leggja mat á fjölbreytni í tómstundavenjum þátttakenda voru skoðaðir þrír þættir:

Í fyrsta lagi var kannað hvort þátttakendur stunduðu félagsstarf sem var skipulagt af félagasamtökum eða opinberum aðilum, eða sinntu áhugamáli sem krafðist ákveðins búnaðar. Hér undir falla t.d. skíðaíþróttir, hestamennska, tónlistarnám og dans.

Í öðru lagi var könnuð þátttaka í menningarstarfi en þar undir féllu t.d. heimsóknir á bókasöfn, leiksýningar, kvikmyndasýningar, tónleikar og myndlistasýningar.

Í þriðja lagi var könnuð notkun á fjölmiðlum, þ.e. notkun á hljóð- og myndmiðlum og einnig á prentuðum miðlum svo sem dagblöðum og tímaritum.

1.5. Greining á lestraráhuga barnanna
Við mat á lestraráhuga barnanna var tekið mið af þremur þáttum:

Í fyrsta lagi hversu mikið börnin sögðust lesa af bókum í tómstundum sínum. Hér var þó einnig nauðsynlegt að taka tillit til þess hvers konar bækur börnin lásu. Má í því sambandi nefna að það barn sem las einna flestar bækur sagði jafnframt að stór hluti þeirra væru myndasögur sem eru yfirleitt fljótlesnar. Í öðru tilviki var um að ræða barn sem hafði lesið þrjár bækur í þeim mánuði sem rætt var við það. Þar af voru tvær bókanna um 300 blaðsíður að lengd eða mun lengri en gengur og gerist með barnabækur. Það var því ekki hægt að miða eingöngu við fjölda lesinna bóka þegar áhugi barnanna fyrir lestri var metinn.

Í öðru lagi var tekið mið af því hversu mikið börnin lásu af öðru lesefni en bókum, svo sem tímaritum, teiknimyndablöðum og dagblöðum.

Í þriðja lagi var stuðst við mat foreldranna á því hversu áhugasöm börnin væru um að lesa í tómstundum sínum.

1.6. Greining á tómstundavenjum og lestraráhuga fullorðinna þátttakenda
Við greiningu á tómstundavenjum fullorðinna þátttakenda voru skoðaðir sömu þættir og við greiningu á tómstundavenjum barnanna, það er: þátttaka í félagsstarfi, í menningarstarfi og notkun fjölmiðla. Þegar áhugi fullorðinna þátttakenda fyrir lestri var metinn þá töldust þeir hafa áhuga fyrir tómstundalestri sem sögðust lesa að meðaltali eina til tvær bækur á mánuði eða sögðu að það væri nánast dagleg venja hjá sér að lesa. Þá var oft um að ræða fólk sem sagði að það væri venja að lesa á kvöldin áður en farið væri að sofa og þá iðulega í stuttan tíma í einu. Einnig var miðað við hversu mikið fólk las af öðru lesefni en bókum, s.s. dagblöðum eða tímaritum.

1.7. Fræðilegur bakgrunnur rannsóknarinnar
Í rannsókninni var verið að skoða hvaða áhrif foreldrar hafa á lestraráhuga barna sinna. Við túlkun á gögnunum var stuðst við tvær mismunandi kenningar. Annars vegar kenningar bandaríska uppeldisfræðingsins Diana Baumrind (1966, s. 889-892) en hún hefur rannsakað hvaða áhrif mismunandi uppeldisaðferðir foreldra hafa á persónuleikamótun barna og hafa kenningar hennar haft töluverð áhrif meðal þeirra sem rannsaka samskipti foreldra og barna. Kenningar Baumrind voru notaðar í þeim tilgangi að athuga hvaða samhengi væri milli uppeldisaðferða foreldra og lestraráhuga barnanna og á greiningin aðeins við um uppeldi sem lítur að tómstundalestri barnanna.

Hins vegar hefur Van Lierop (W. van Peer, 1991, s. 548-551), í rannsókn sinni á áhrifum fjölskyldunnar á félagsmótun barna í tengslum við lestur, sett fram athyglisverða flokkun á fjölskyldum, eftir því hvaða viðhorf eru ríkjandi til bókmennta og lesturs innan þeirra. Í þessari grein verður aðallega fjallað um túlkun á gögnunum samkvæmt flokkun Van Lierop. Annars vegar er um að ræða fjölskyldur þar sem formlegt (formal) viðhorf til lesturs er ráðandi, en í þeim er litið á lestur sem skyldu og fyrst og fremst lögð áhersla á að börn lesi. Hins vegar er um að ræða fjölskyldur þar sem hagnýtt (functional) viðhorf til lesturs er ráðandi, en í þeim er litið á bókmenntir sem áhrifaríkan miðil og athyglinni aðallega beint að því hvað börn lesa.

1.7.1. Fjölskyldur þar sem formlegt viðhorf til lesturs er ráðandi
Í þessum fjölskyldum eru þau viðhorf ríkjandi að lestur tengist skyldu. Ástæðan fyrir því að foreldrar telja nauðsynlegt að börn lesi er að lesturinn örvar vitsmunalegan þroska þeirra. Þeir eru fyrst og fremst uppteknir af því hvort að börn lesi, fremur en hvað þau lesa. Lestrarvenjur í þessum fjölskyldum taka aðallega mið af ytri þáttum, einkum skóla og það efni sem fjölskyldumeðlimir lesa tengist að miklu leyti námi eða vinnu. Lestur í þessum fjölskyldum á sér stað sem einangrað tilfelli, en er ekki ríkur þáttur í daglegu lífi fjölskyldunnar. Samskipti fjölskyldumeðlima í tengslum við lestur eru fremur fastmótuð og lítils sveigjanleika verður vart í þeim.

1.7.2. Fjölskyldur þar sem hagnýtt viðhorf til lesturs er ráðandi
Í þessum fjölskyldum eru fjölskyldumeðlimir sér meðvitaðir um að bókmenntir eru mikilvægur miðill og athygli foreldra beinist fremur að því hvað börn lesa en hvort þau lesi. Áhersla er lögð á þá persónulegu upplifun sem fólk verður fyrir með því að lesa. Fjölskyldumeðlimir í þessum fjölskyldum lesa meira en fjölskyldumeðlimir í þeim fjölskyldum þar sem formlegt viðhorf er ríkjandi, og lestrarefni þeirra er jafnframt fjölbreyttara. Samræður um það sem fjölskyldumeðlimir lesa eru mun algengari og lestur er í mun meira mæli hluti af daglegu heimilislífi en hjá fjölskyldum þar sem formleg viðhorf eru ríkjandi.

Hér á eftir verður gerð grein fyrir nokkrum af niðurstöðum rannsóknarinnar. Í upphafi verður fjallað stuttlega um lestrarhefð innan fjölskyldnanna, um samhengi milli lesturs og annara tómstundavenja hjá börnunum og um mismun á fjölskyldum þeirra barna sem hafa áhuga fyrir lestri og þeirra sem eru áhugalítil um að lesa. Að því loknu er fjallað um mikilvægi þess að börn hafi góðan aðgang að lestrarefni. Því næst um viðhorf þátttakenda til lesturs og hvernig niðurstöður rannsóknarinnar falla að þeirri flokkun sem Van Lierop setti fram. Að lokum eru niðurstöðurnar reifaðar.

2. Lestrarhefð innan fjölskyldna
Í rannsókninni var lögð áhersla á að skoða lestrarvenjur á æskuárum og hvernig foreldrarnir sem tóku þátt í rannsókninni höfðu áhrif á lestraráhuga barna sinna. Í ljós kom að það var nokkur munur á því hversu sterk hefð var fyrir lestri hjá fjölskyldum þeirra barna sem höfðu áhuga á því að lesa og þeirra sem höfðu lítinn áhuga á að lesa. Hjá fyrrnefnda hópnum var tómstundalestur mun algengari og var þar meðal annars að finna fjölskyldu þar sem allir fjölskyldumeðlimir lásu mikið. Einnig mátti hjá þessum fjölskyldum oft rekja áhuga fyrir lestri aftur til fjórðu kynslóðarinnar, þ. e. langafa og langömmu barnanna. Hjá fjölskyldum þeirra barna sem höfðu lítinn áhuga fyrir lestri var ekki hægt að finna dæmi um jafnsterka lestrarhefð og sem dæmi má nefna að í þessum hópi var að finna fjölskyldu þar sem aðeins einn af fjölskyldumeðlimum hafði áhuga fyrir lestri og lestrarhefð því veik.

Þegar munur á lestraráhuga fullorðinna þátttakenda hjá hópunum tveimur var skoðaður kom í ljós að hann var mestur meðal elstu kynslóðarinnar. Nær allir afar og ömmur þeirra barna sem lásu í tómstundum sínum höfðu áhuga fyrir lestri en það átti einungis við um helming af öfum og ömmum þeirra barna sem lásu lítið. Í báðum hópunum var að finna fjölskyldur þar sem báðir foreldrarnir lásu mjög lítið í tómstundum sínum. En almennt var lítill munur á lestraráhuga meðal foreldra barnanna og sex af þeim sjö börnum sem lásu lítið áttu foreldri sem hefði átt að geta virkað sem fyrirmynd að því að lesa í tómstundum sínum. Það virðist því sem áhugi foreldranna fyrir lestri skipti ekki öllu máli heldur venjur þeirra í tengslum við lesturinn og hvað það er sem þeir gera til að vekja og viðhalda áhuga barnanna fyrir lestri.

3. Lestur og aðrar tómstundavenjur
Í rannsókninni var verið að skoða lestrarvenjur í samhengi við aðrar tómstundavenjur fólks. Í framhaldi af greiningu á lestrar- og tómstundavenjum barnanna var fjölskyldunum tólf skipt upp í þrjá hópa.

Fjölskyldur barna sem hafa fjölbreyttar tómstundavenjur og eru áhugasöm um að lesa. Í þessum hópi eru fimm fjölskyldur.

Fjölskyldur barna sem hafa fjölbreyttar tómstundavenjur og hafa lítinn áhuga fyrir lestri. Í þessum hópi er ein fjölskylda.

Fjölskyldur barna sem hafa fábreyttar tómstundavenjur og hafa lítinn áhuga fyrir lestri. Í þessum hópi eru sex fjölskyldur.

Vel mætti hugsa sér fjórða hópinn, það er fjölskyldur barna sem hafa fábreyttar tómstundavenjur og eru áhugasöm um að lesa og má gera ráð fyrir að sá hópur hefði komið fram ef rætt hefði verið við fleiri fjölskyldur.

Í ljós kom að samsvörun var milli tómstundavenja foreldra og barna og það sama átti í mörgum tilvikum við um venjur foreldra barnanna og tómstundavenjur hjá öfum þeirra og ömmum. Jafnframt komu fram vísbendingar um að áhrif foreldranna á lestrarvenjur barna sinna hafi tengst því hvernig þeir höfðu áhrif á tómstundavenjur þeirra í heild því tómstundavenjur þeirra barna sem höfðu áhuga fyrir lestri voru fjölbreyttari en flestra þeirra barna sem höfðu lítinn áhuga fyrir lestri og var munurinn á hópunum sérstaklega áberandi þegar skoðuð var þátttaka í menningarviðburðum og með hvaða hætti börnin notuðu fjölmiðla.

4. Mismunandi venjur í tengslum við lestur hjá fjölskyldum
Eitt af því sem talið er að hafi áhrif á lestraráhuga barna er ef lesið er fyrir þau þar til þau geta sjálf farið að lesa sér til ánægju. Sú venja að lesa fyrir börn virðist hafa færst í vöxt milli kynslóðanna þriggja en rúmlega helmingur af meðlimum elstu kynslóðinnar og flestir foreldranna sagði að lesið hefði verið fyrir sig. Í viðtölum við foreldrana kom oft fram að þeir töldu þetta vera mjög mikilvægan þátt í því að byggja upp lestraráhuga hjá börnum. Það hafði verið lesið fyrir öll börnin, að vísu í mismiklum mæli þar sem á sumum heimilum var það venja að lesa fyrir þau daglega en á öðrum var það gert af og til. Þó kom í ljós að fyrir fjögur af þeim sjö börnum sem höfðu lítinn áhuga fyrir lestri hafði verið lesið mjög mikið. Hjá foreldrum þeirra barna sem voru áhugasöm um að lesa var það að lesa fyrir þau aðeins eitt skref af mörgum í þá átt að örva lestraráhuga þeirra. Foreldrar þeirra barna sem höfðu lítinn áhuga fyrir lestri virtust hins vegar líta á það að lesa fyrir þau sem helstu og stundum einu leiðina til að vekja áhuga þeirra fyrir lestri.

Meðal þess sem var ólíkt í fari foreldranna var á hvaða tímum dagsins þeir lásu og hversu meðvituð börn þeirra voru um lestraráhuga þeirra. Algengast var að foreldrar þeirra barna sem höfðu lítinn áhuga fyrir lestri segðust lesa uppi í rúmi á kvöldin eftir að börnin voru farin í háttinn og má segja að lestur þeirra hafi verið falinn fyrir börnunum. Mun algengara var að foreldrar þeirra barna sem höfðu áhuga fyrir lestri læsu sjálfir á ýmsum tímum dagsins. Börnin höfðu því tækifæri til að sjá foreldra sína lesa og vissu af lestraráhuga þeirra.

Það sem einkenndi einkum fjölskyldur barna sem voru áhugasöm um að lesa var að lestur var yfirleitt sameiginlegt áhugamál fjölskyldumeðlima og félagsleg samskipti í tengslum við hann mikil. Samræður um það sem fólk las voru algengar og í nokkrum af fjölskyldunum mátti rekja þá hefð að ræða við börn um bækur og lestur aftur til langafa og langömmu þeirra. Foreldrar sýndu því sem börnin lásu meiri áhuga og tóku í ríkari mæli þátt í ánægju barna sinna af lestrinum en foreldrar þeirra barna sem lásu lítið þar sem lestur var ekki jafn ríkur þáttur í heimilislífinu.

5. Aðgangur að lestrarefni
Í viðtölunum kom víða fram að fólk taldi það vera afar mikilvægt fyrir lestraráhugann að börn hafi góðan aðgang að lestrarefni. Afar og ömmur barnanna höfðu almennt ekki haft jafn góðan aðgang að lestrarefni meðan þau voru að alast upp og foreldrarnir og börnin höfðu haft. Þó var þessu misjafnlega farið því sumir af fulltrúum elstu kynslóðarinnar sögðu mikið hafa verið til af bókum og öðru lestrarefni á heimilum sínum. "Mig vantaði aldrei bækur" sagði einn af öfunum og hann bætti einnig við: "það var gert með bækur, þær voru virtar." Aðrir höfðu haft takmarkaðan aðgang að lestrarefni við sitt hæfi og sögðu að þó svo að eitthvað hefði verið til af bókum á heimili sínu þá hefði lítið verið til af bókum fyrir börn. Þannig segir einn afinn: "ég átti líka barnabók, en ég eignaðist eiginlega ekki bækur fyrr en ég fór að kaupa þær sjálfur, átján, tuttugu ára." Þess voru jafnframt dæmi að þátttakendur af elstu kynslóðinni segðu að engar barnabækur hefðu verið til á heimilum sínum.

Í flestum tilvikum sögðust foreldrar barnanna hafa haft góðan aðgang að bókum og öðru lestrarefni á heimilum sínum sem börn. Það var algengt að fólk talaði um að það hefði verið vani að gefa bækur í jólagjöf og það hefur án efa haft sitt að segja varðandi lestraráhugann. Ein af mæðrunum sagði: "þær gjafir sem ég man eftir það voru bækur, svona átta til tíu bækur um hver jól. Það voru alltaf bækur og ég las alveg óskaplega mikið sem barn. "Það var einnig nokkuð algengt að þessi kynslóð færi á bókasöfn eða í bókabílana til að fá lánaðar bækur: "svo notaði ég bókabílinn, þá var þetta nýkomið þegar ég var svona níu, tíu ára og það fannst okkur ofboðslega skemmtilegt" sagði eitt af foreldrunum.

Börnunum sem tóku þátt í rannsókninni hafði öllum verið gefnar bækur í jólagjöf. Bókagjafir til þeirra barna sem höfðu áhuga fyrir lestri voru hins vegar ekki aðeins bundnar við jól því það var nokkuð um að þau fengju bækur á öðrum árstímum s.s. í afmælisgjafir eða að keyptar væru áskriftir að bókaklúbbum fyrir þau eða farið á bókamarkaði og keyptar bækur þar. Foreldrar þessara barna létu gjarnan í ljós þá skoðun að það úrval af lestrarefni sem til er á heimilunum geti aldrei verið nóg til að fullnægja þörfum þeirra. Einn af feðrunum sagði: "Við förum mikið á bókasafn og höfum alltaf gert. Ég held að það skipti máli að börnin komi með og uppgötvi að það er hægt að fá þetta þar."

Ferðir á bókasöfn voru taldar vera mikilvægar til að tryggja að börnin hefðu úr nógu lestrarefni að velja. Þeirri spurningu hefur stundum verið varpað fram hvort það ýti undir lestraráhuga barna að fara á bókasafn eða hvort börn noti bókasöfn vegna þess að áhuginn er fyrir hendi. Trúlega eiga báðar skýringarnar jafnmikinn rétt á sér. Hins vegar virðist það vera augljóst merki um að foreldrum sé umhugað um að tómstundalestur komi til með að skipa hlutverk í lífi barna sinna ef þeir kynna fyrir þeim það sem bókasöfn hafa upp á að bjóða. Ferðir á bókasöfn voru algengar hjá öllum þeim börnum sem eru áhugasöm um að lesa. Það var aftur á móti mun sjaldgæfara að foreldrar þeirra barna sem lásu lítið hefðu farið með þau á bókasöfn og er það í samræmi við niðurstöður sem komið hafa fram við fjölmargar rannsóknir (Clark, 1984, s. 124; Greaney og Hegarty, 1987, s. 13; Guthrie et al., 1995, s. 18-21; Morrow, 1983, s. 224; Ross, 1995, s. 217; Sigríður, 1993, s. 49-50).

6. Formleg eða hagnýt viðhorf til lesturs
Samkvæmt flokkun Van Lierop (W. van Peer, 1991, s. 548-551) er mismunur á fjölskyldum þar sem hagnýt viðhorf eru ríkjandi og þeim fjölskyldum þar sem formleg viðhorf ríkja. Hjá þeim fyrrnefndu er lesið meira, lestrarefnið er fjölbreyttara og meiri samskipti eiga sér stað meðal fjölskyldumeðlima í tengslum við lesturinn. Lestur er því ríkari þáttur í daglegu heimilislífi hjá þeim fjölskyldum þar sem hagnýt viðhorf eru ríkjandi en hjá fjölskyldum þar sem formleg viðhorf ríkja.

Þeir af fullorðnu þátttakendunum sem létu í ljós formleg viðhorf gagnvart lestri töluðu fyrst og fremst um að hægt væri að lesa "sér til gagns." Þetta fólk sagðist yfirleitt lesa vegna þess að það er "upplýsandi og fræðandi" og vegna þess að í "nútímaþjóðfélagi" er nauðsynlegt að fylgjast vel með því sem gerist.

Hjá þeim þátttakendum sem létu í ljós hagnýt viðhorf hafði lesturinn mun víðtækara gildi. Það var algengt að fólk segði að því fyndist það hvílast mjög vel við að lesa, það "róaðist niður" og "slakaði á" við lesturinn. Fólk talaði einnig um að lestur væri "gefandi" og lagði áherslu á það tilfinningalega gildi sem því fannst lesturinn hafa. Einn þátttakenda lýsir þessu þannig:

"Það er bæði að gleyma sér og svo er líka einhver andleg fylling í því. Mér líður oft betur eftir að hafa gluggað í bók. Það er einhver vellíðan í því, ég get ekki skýrt það nánar."

Flestir sögðu einnig að þeim fyndist þeir fræðast um ýmislegt við lestur og var þá fyrst og fremst átt við fræðslu sem hefur persónulegt gildi fyrir hvern einstakling. Fólk sagðist fá innsýn inn í annan heim en það lifði sjálft í og að það leiddi til þess að það væri með "opnari hug" og "umburðalyndara" gagnvart öðru fólki. Einnig að með því að lesa sé hægt að fræðast um það hvernig megi bregðast við vandamálum sem upp koma í lífinu: "kannski sér maður hlutina öðru vísi og tekur á þeim á annan hátt" sagði einn þátttakenda.

6.1. Hvers vegna er mikilvægt að börn lesi?
Þegar rætt var við foreldra barnanna um það hvers vegna þeir töldu mikilvægt að börn læsu mátti greina nokkur þemu.

Algengast var að foreldrarnir töluðu um að lestur hefði áhrif á málþroska barna en svör s.s.: "það þroskar náttúrlega orðaforða," "ef þau lesa mikið þá verða þau færari um að skrifa" og "það náttúrlega þroskar þau í frásögn, þú getur spurt þau og það þroskar þau í frásagnarhæfileikum" lýsa þessu viðhorfi.

Sumir af foreldrunum töldu að tómstundalestur væri mikilvægur þar sem hann yki lestrarfærni og lesskilning barna: "bóklestur náttúrlega þjálfar lestur hjá krökkum og það er mjög gott" sagði einn af feðrunum. Ein af mæðrunum tók í sama streng og sagði "það getur verið mjög gott upp á nám seinna að vera vön að lesa texta og skilja, að koma sér í gegnum langan lesinn texta en ekki að vera alltaf að lesa stuttar greinar."

Sú skoðun að það væri þroskandi fyrir börn að lesa vegna þess að lestur ýtti undir ímyndunarafl þeirra var einnig mjög almenn meðal foreldranna. "Það örvar hugmyndaflugið, þau smíða sinn eigin ramma um bókina" sagði einn feðranna.

Nokkrir af foreldrunum nefndu að sjóndeildarhringur barna víkkaði við að lesa og að í gegnum lesturinn öðluðust þau almenna þekkingu á umheiminum og því hvernig lífi og aðstæðum annarra væri háttað. Ein af mæðrunum sagði: "Margar af þessum bókum segja frá lífinu eins og það var hérna áður fyrr. Mér finnst það vera voða góður heimur fyrir þau að komast inn í. Líka hvernig börn hafa það annars staðar í heiminum. Mér finnst það bara óteljandi. Þetta er fræðsluefni að mörgu leyti þó að þetta séu skáldsögur."

Jafnframt kom það viðhorf fram að lestur hafi áhrif á persónulegan þroska barnanna og að með því að lesa t.d. um fólk sem býr við mismunandi aðstæður öðlist börn meiri skilning á högum annara. "Þau fá hugmyndir og heyra að það er ekki allt saman bara einfalt, það er ýmislegt sem er öðruvísi annars staðar en hjá þeim" sagði einn af feðrunum. Þessir foreldrar töldu að við það að lesa vakni upp ýmsar spurningar sem börn velti fyrir sér og að lesturinn geti haft áhrif á hæfileika þeirra til að setja sig í spor annarra.

Jafnframt var talað um að lestur væri mjög góð afþreying fyrir börn "af því að það er svo gaman að lesa," að þau gætu haft ákveðinn félagsskap af bókum og að þau slaki vel á við að lesa "það hlýtur að vera róandi að setjast niður og einbeita sér að þessu" sagði ein af mæðrunum.

6.2. Viðhorf og lestur
Í umræðunni kom fram nokkur mismunur á viðhorfum foreldranna til lesturs. Í fyrsta lagi tilgreindu flestir foreldrar þeirra barna sem eru áhugasöm um að lesa fleiri ástæður fyrir mikilvægi lestrar en foreldrar þeirra barna sem hafa lítinn áhuga fyrir lestri. Í öðru lagi virðist mismunurinn á milli foreldra þeirra barna sem hafa lítinn áhuga fyrir lestri og þeirra sem hafa áhuga fyrir lestri felast í því að foreldrar áhugalítilla barna leggja megináherslu á gildi lestrar í tengslum við nám. Þó svo að foreldrar áhugasamra barna telji gildi lestrar í sambandi við fræðslu vera mikilvægt þá gera þeir því sem venjulega kallast "afþreyingarlestur" hátt undir höfði og telja gildi hans ekki síður mikilvægt. Hjá þeim virðast þessar tvær ástæður fyrir því að lesa, þ.e. að lesa "til að fræðast" og að lesa "sér til afþreyingar" vera samtengdar en ekki aðskildar.

Nær allir foreldrar þeirra barna sem eru áhugasöm um að lesa hafa hagnýt viðhorf til lesturs og sjálfir lesa flestir þessara foreldra mikið í tómstundum sínum. Flokkun Van Lierops fellur nokkuð vel að fjölskyldum þessara barna, heimilismenn lesa almennt mikið, samræður um það sem þeir eru að lesa eru algengar og það má segja að lestur sé ríkur þáttur í heimilislífi þeirra.

Þó að þetta eigi við um flestar fjölskyldur þeirra barna sem hafa áhuga fyrir lestri má þar einnig finna fjölskyldu þar sem báðir foreldrarnir láta í ljós hagnýt viðhorf en lesa hvorugt mikið í tómstundum sínum. Þessir foreldrar hafa samt sem áður stutt vel við og örvað lestraráhuga barnsins.

Um fjölskyldur þeirra barna sem hafa lítinn áhuga fyrir lestri gildir almennt að þar er lestur ekki sameiginlegt áhugamál heimilismanna og samskipti milli þeirra í tengslum við lestur eru lítil. Engu að síður láta að minnsta kosti annað foreldri þessara barna, og í einni af fjölskyldunum báðir foreldrarnir, í ljós hagnýt viðhorf til lesturs. Jafnframt eru flestir þessara foreldra sjálfir áhugasamir um að lesa. Sú lýsing sem Van Lierop hefur sett fram á einkennum fjölskyldna þar sem hagnýt viðhorf eru ríkjandi á ekki við um fjölskyldur þessara barna. Tómstundalestur er ekki áhugamál sem þeir reyna að deila með börnum sínum og gera þau að þátttakendum í heldur halda þeir því meira út af fyrir sig.

7. Lokaorð
Í þessari rannsókn var aðaláhersla lögð á að skoða lestrarvenjur á æskuárum og hvernig foreldrar höfðu haft áhrif á lestraráhuga barna sinna. Hjá fjölskyldum þeirra barna sem voru áhugasöm um að lesa var áhugi fyrir lestri almennur og virðist hafa gengið í arf kynslóð fram af kynslóð. Hefð fyrir lestri var sterkari hjá þessum fjölskyldum en hjá fjölskyldum þeirra barna sem höfðu lítinn áhuga fyrir því að lesa. Þó hafði annað foreldri flestra þessara barna áhuga fyrir lestri og því hefðu þau átt að geta haft fyrirmynd að því að lesa í tómstundum sínum. Skýringin á því að lestraráhugi foreldranna hefur ekki haft áhrif á börn þeirra gæti að hluta til falist í samskiptum innan fjölskyldunnar. Annars vegar er um að ræða fjölskyldulíf þar sem foreldrar leitast við að gera börn sín virk í tómstundum og vekja áhuga þeirra fyrir ýmsu sem þau geta tekið sér fyrir hendur, þar með talið að lesa. Foreldrar þessara barna sýna lestri barna sinna áhuga og leggja áherslu á að um sé að ræða áhugamál sem þeir eiga sameiginlegt með börnum sínum. Hins vegar er um að ræða fjölskyldulíf sem er meira lokað, og þar sem foreldrar deila ekki áhuganum fyrir lestri með börnum sínum, heldur halda honum út af fyrir sig.

Sú flokkun sem Van Lierop hefur sett fram á fjölskyldum þar sem annars vegar hagnýt og hins vegar formleg viðhorf eru ríkjandi gagnvart lestri á ekki að öllu leyti við um fjölskyldurnar sem tóku þátt í rannsókninni. Í nokkrum fjölskyldum létu foreldrar í ljós þau viðhorf að bókmenntir og lestur hafi margvíslegt gildi. Þessi viðhorf birtast börnum þeirra þó ekki í verki og foreldrunum hefur ekki tekist að vekja áhuga barna sinna á því að lesa í tómstundum.

Til að börn verði áhugasamir lesendur þurfa margir þættir að koma til. Venjur foreldra í tengslum við lestur og einkum hvað það er sem þeir gera til að vekja upp og viðhalda áhuga barna sinna fyrir lestri skipta hér miklu máli. Ekki er nóg að lesa fyrir börn áður en þau verða sjálf læs heldur þarf að halda áfram að vekja hjá þeim áhuga á nýju lestrarefni eftir að þau eru sjálf orðin læs, fara með þau á bókasöfn og ræða við þau um það sem þau hafa verið að lesa. Lestur þarf að vera hluti af uppeldi og nánasta umhverfi barnanna og lestraráhugi forelda þarf að vera börnum þeirra fyrirmynd og þeim sýnilegur.

Heimildaskrá
Baumrind, Diana (1966). "Effects of authoritative parental control of child behavior." Child Development, 37, bls. 887-907.

Clark, Margaret M. (1984). "Literacy at home and at school: Insights from a study of young fluent readers." Í: H. Goelman, A. Oberg og F. Smith (ritstj.): Awakening to Literacy. Portsmouth, NH: Heinemann, bls. 122-130.

Greaney, Vincent og Mary Hegarty (1987). "Correlates of leisure-time reading." Journal of Research in Reading, 10(1), bls. 3-20.

Guthrie, John T., William Schafer, Yuh Yin Wang og Peter Afflerbach (1995). "Relationships of instruction to amount of reading: An exploration of social, cognitive, and instructional connections." Reading Research Quarterly, 30(1), bls. 8-25.

Morrow, Lesley Mandel (1983). "Home and school correlates of early interest in literature." Journal of Educational Research, 76(4), bls. 221-230.

Peer, W. van (1991). "Literary socialization in the family: A state of the art." Poetics, 20(199), bls. 539-558.

Ross, Catherine Sheldrick (1995). ""If they read Nancy Drew, so what?": Series book readers talk back." Library & Information Science Research, 17(3), bls. 201-236.

Sigríður Þ. Valgeirsdóttir (1993). Læsi íslenskra barna, [Reykjavík]: Menntamálaráðuneytið; Rannsóknastofnun uppeldis- og menntamála; Kennaraháskóli Íslands, 110 bls. Taylor, Steven J. og Robert Bogdan (1984). Introduction to Qualitative Research Methods: The Search for Meaning (2. útg.). New York: John Wiley & Sons, 302 bls.

Summary
Reading in Icelandic Families
This article describes a research project which was carried out in Iceland as part of the requirements for the author's MA-degree. The project was part of a larger Nordic research project carried out simultaneously in Denmark, Norway and Sweden. It consisted of research into the use of printed media (reading) compared with the growing use of audiovisual media during the last 50-60 years and research into the reading patterns of three generations within the same families in order to ascertain the influence of older generations on younger ones. Changes in the attitude of each age-group and each generation towards reading were also checked. The project was carried out by qualitative research methods. Twelve families were interviewed, i.e. children between 10 and 12 years of age, their parents and grandparents. In all 74 participants took part. The main conclusion is that children who read a lot come from families where reading is regarded as an essential element of life. It is important to read to young children and, after they have learned to read for themselves, they should be actively encouraged in their reading. Reading should be an integral part of every child's upbringing.

Á. A.