Tón- og mynddeild
í Landsbókasafni Íslands - Háskólabókasafni

Tón- og mynddeild Landsbókasafns Íslands - Háskólabókasafns er nýmæli í íslenskum bókasafnaheimi. Hún varð til við samruna Landsbókasafns og Háskólabókasafns í Þjóðarbókhlöðu 1. desember 1994. Markmiðið með stofnun hennar var að skapa skilyrði til miðlunar gagna fyrir eyra og auga. Með öðrum orðum að gera safngestum kleift að hlusta á hljóðrit og horfa á myndefni, en efni af því tagi er meginefniskostur deildarinnar. Hér fer á eftir kynning á Tón- og mynddeild og ýmsar hugleiðingar tengdar starfsemi hennar.

Aðdragandi og stofnun Tón- og mynddeildar
Í forsögn um Þjóðarbókhlöðu var frá upphafi gert ráð fyrir hljóðdeild eða nýsigagnadeild og henni ætlað rými á 4. hæð hússins. Samkvæmt Orðabók Menningarsjóðs eru nýsitæki "kennslu- eða fræðslutæki sem skírskota til heyrnar og sjónar nemenda á víðara sviði en lesmál eitt" og hefur orðið nýsigögn einkum fest í málinu í merkingunni kennslugögn. Orðið er íslenskun á "audiovisual material" (oft stytt í "AV material") eða "non-book material", þ.e. allt annað safnefni en bækur og tímarit. Til nýsigagna teljast því: hljóðrit, kvikmyndir, margmiðlunardiskar, myndbönd, skyggnur og örgögn svo eitthvað sé nefnt. Það er erfitt að skilgreina þetta efni á einfaldan hátt og með tilkomu nýrrar tækni og nýrra miðla vandast enn málið. Deildinni, sem fyrst átti að heita nýsigagnadeild, var síðan endanlega valið nafnið Tón- og mynddeild og lýsir það heiti vel efniskosti hennar. Við nafngiftina voru hafðar í huga sambærilegar stofnanir á Norðurlöndunum sem hafa í heiti sínu orðin "lyd/ljud", og "bild".

Samstarfsnefnd um nýtt þjóðbókasafn setti á fót starfshóp um nýsigögn í marsmánuði 1994 til að vinna að undirbúningi og skilgreiningu á hlutverki deildarinnar. Starfshópurinn vann umfangsmikið starf, skilaði skýrslum og tillögum, m.a. um kaup á tækjum fyrir deildina. Það var þó langt frá því að hlutverk og skyldur væru skýrt mótaðar þegar undirrituð tók við starfi deildarstjóra Tón- og mynddeildar 1. janúar 1995. Þá var Tón- og mynddeild tæplega 150 m² óinnréttað svæði á 4. hæð Þjóðarbókhlöðu, efniskostur meira og minna ófluttur í húsið og tæki, sem ákveðið hafði verið að kaupa, ókomin til landsins. Nú er deildin a.m.k komin í símaskrána og þó hún hafi aldrei verið formlega opnuð né auglýst með öðrum hætti er þar rekin ýmiss konar starfsemi. Gestir geta hlustað á hljóðrit, skoðað myndbönd og margmiðlunardiska og fengið að láni myndbönd, nótur og snældur. Þá hýsir deildin tónlistarefni af ýmsu tagi og veitir upplýsingaþjónustu á því sviði eftir föngum. Þessi þjónusta sem og önnur þjónusta í Þjóðarbókhlöðu er miðuð við að safngestir hafi náð 17 ára aldri.

Söfn sem hýsa tón- og myndefni
Tónlistarsöfn
Uppruna tónlistarbókasafna má rekja til bókasafna í klaustrum Mið-Evrópu og víðar um heim snemma á miðöldum. Í tímans rás hefur þróun þeirra verið margvísleg og tónlistarsöfn nútímans eru af ýmsum toga. Þau hafa mismunandi markmið, notendahópa og skyldur og í takt við tímann eru nokkur þeirra komin áleiðis á Netið. Helstu tegundir tónlistarsafna eru:

• bókasöfn tónlistarskóla og tónlistarstofnana - sinna þörfum nemenda, kennara og starfsfólks
• tónlistardeildir almenningsbókasafna - sinna tónlistarþörfum almennings, m.a. með útlánum á hljóðritum, nótum og öðru tónlistarefni
• safndeildir útvarpsstöðva - stofnanasöfn sem sinna sérþörfum sinnar stofnunar
• tónverkamiðstöðvar - vinna að útbreiðslu, kynningu og útgáfu á verkum tónskálda í hverju landi, og varðveita nótur að tónsmíðum þeirra
• deildir þjóðbókasafna - varðveita og gera aðgengileg útgefin hljóðrit og annað útgefið tónlistarefni og njóta gjarnan skylduskila á safnefni sínu

Nýsigagnasöfn
Nýsigögn er að finna í einhverjum mæli í flestum tegundum bókasafna, einkum í skólabókasöfnum, ýmist sem hluta safnkosts eða í sérstökum nýsigagnadeildum. Sameiginleg tónlistarbókasöfnum og nýsigagnasöfnum er þörfin á tækjakosti til miðlunar á gögnum sínum. Nöfnin á þessum söfnum eru oft á reiki og geta verið misvísandi. Til dæmis hýsa nýsigagnadeildir gjarna tónlistarefni og tónlistardeildir eru í eðli sínu einnig nýsigagnadeildir. Tón- og mynddeild er einnig nýsigagnadeild í háskólabókasafni og ber þar með að miðla notendum sínum fræðsluefni í formi nýsigagna.

Fjölþjóðatengsl þessara safnategunda
Tónlistar- og nýsigagnasöfn hafa með sér umfangsmikinn alþjóðlegan félagsskap IAML (International Association of Music Libraries and Documentation Centres) sem var stofnaður 1951. Landsbókasafn gerðist aðili að þessum samtökum haustið 1995, en er enn sem komið er aðeins óvirkur meðlimur. Bókasafn Tónlistarskólans í Reykjavík er einnig aðili að IAML. Aðild að þessum samtökum fylgir áskrift að tímaritinu Fontes artis musicae. Í 4. hefti árið 1997 birtist í fyrsta sinn skrá um íslenskar bækur á sviði tónlistar s.l. 10 ár, en í tímaritinu birtast árlega skrár frá hinum ýmsu aðildarlöndum undir fyrirsögninni "Recent publications in music".

Landsbókasafn gekk einnig í IASA (International Association of Sound and Audiovisual Archives) í ársbyrjun 1996. IASA samtökin voru stofnað árið 1969 undir handarjaðri UNESCO í þeim tilgangi að efla alþjóðlegt samstarf stofnana og safna er hafa með hljóðrit að gera. Náin tengsl eru milli IAML og IASA.

IASA gefur m.a. út tímaritið IASA Journal og fréttabréfið IASA Information bulletin. Safnadeild RÚV er einnig aðili að IASA. Í þessum samtökum starfa ýmsar nefndir og samstarfshópar sem fjalla m.a. um skráningu hljóðrita, útgáfu hljóðritaskráa, siða- og lagareglur, tækniþróun, hljóðritadeildir þjóðbókasafna og safnadeildir útvarpsstöðva. Norðurlöndin starfa saman í "IASA-Nordic Branch". Tón- og mynddeild á ekki formlega aðild að þeim hópi, en fær reglulega send fréttabréf og fundargerðir.

Óformlegur félagsskapur bókavarða í tónlistarbókasöfnum á Íslandi - "tónlistarbókasafnahópur"
Haustið 1995 stofnuðu nokkrir bókaverðir, sem starfa í söfnum með tónlistarefni, á Reykjavíkursvæðinu með sér óformlegan félagsskap. Þessi hópur hefur hist nokkuð reglulega síðan, en í honum eru fulltrúar frá tónlistardeildum almenningsbókasafna, nokkrum tónlistarskólum, Sinfóníuhljómsveit Íslands, Íslenskri tónverkamiðstöð og safnadeild RÚV. Tilgangurinn var að kanna starfsemi tónlistardeilda og tónlistarbókasafna og stuðla að samvinnu með þessum safnategundum og e.t.v. verður þessi hópur vísir að öflugra samstarfi á því sviði. Þótt tónlistarlíf á Íslandi sé blómlegt þá er starfsemi tónlistarbókasafna hér lítt sambærileg við önnur lönd. Tónlistarkennsla á háskólastigi á Íslandi fer fram í Tónlistarskólanum í Reykjavík. Sá skóli hefur um árabil rekið umtalsvert bókasafn, en opinber fjárframlög verið af skornum skammti. Fjölmargir tónlistarskólar eru á Reykjavíkursvæðinu og vítt um land og reka flestir sín söfn af vanefnum eftir því að best er vitað. Tónlistardeildir almenningsbókasafna starfa víða myndarlega og lána út tónlistarefni af ýmsu tagi. Þessa starfsemi þarf að kanna og koma á samvinnu og samvirkni milli hinna ólíku safnategunda eftir því sem unnt er. Hér gæti Landsbókasafn gegnt veigamiklu hlutverki vegna lagalegrar skyldu sinnar um öflun, varðveislu og miðlun alls útgefins tónlistarefnis á Íslandi.

Varðveisla tónlistarefnis og möguleikar til rannsókna

Ísland
Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn, arftaki Landsbókasafns Íslands, er nú sá aðili sem samkvæmt lögum skal varðveita og gera aðgengilegt tónlistarefni sem gefið er út á Íslandi, bæði hljóðrit og prentað efni. Öllum eru kunnug þrengsli og vanbúnaður í gamla Safnahúsinu til þessara hluta og miklar vonir voru því bundnar við nýtt húsnæði í Þjóðarbókhlöðu. Þær vonir hafa ræst að því leyti, að með tilkomu Tón- og mynddeildar hefur verið komið upp aðstöðu til hlustunar á íslensk hljóðrit í fyrsta sinn síðan þau voru gerð skilaskyld 1977.

Í marsmánuði 1994 komu fram vel rökstuddar hugmyndir um tónlistarsafn í Þjóðarbókhlöðu í greinargerð með þverpólitískri þingsályktunartillögu sem Þuríður Pálsdóttir söngkona flutti ásamt sjö öðrum þingmönnum.

Tillaga til þingsályktunar um varðveislu tónlistararfs í Þjóðbókasafni Íslands. "Alþingi ályktar að fela menntamálaráðherra að skipa nefnd tónlistar- og safnamanna sem setji fram tillögur um það hvernig best verði staðið að varðveislu tónlistarefnis í Þjóðbókasafni Íslands. Jafnframt setji nefndin fram tillögur um hvað þurfi að gera til að sá menningararfur nýtist sem best komandi kynslóðum í sérstakri tónlistardeild innan safnins".

Varla er hægt að tala um heildarstefnu ríkisvalds um varðveislu íslensks tón- og myndefnis. Eins og að framan segir hefur þjóðdeild Landsbókasafns verið skylt að varðveita og miðla útgefnu hljóðrituðu efni frá árinu 1977. Kvaðir um varðveislu á útgefnu prentuðu tónlistarefni ná lengra aftur í tímann því lög um skylduskil til íslenskra safna á prentuðu efni voru fyrst sett árið 1886.

Þrjú eintök af íslenskum hljóðritum þ.e. "hljómplötum og annars konar tón- og talupptökum" eru skilaskyld samkvæmt Lögum um skylduskil nr. 43/1977, en þar segir einnig í I. kafla, 1. gr.:

"Tilgangur þeirrar skilaskyldu sem á er lögð í II. kafla laga þessara er að tryggja:

a) að unnt sé að varðveita til frambúðar það efni, sem skilaskylda nær til;
b) að unnt sé að gera og gefa út tæmandi skrár um þetta efni eða tiltekinn hluta þess;
c) að efnið geti verið tiltækt til nota vegna rannsókna, opinberrar stjórnsýslu eða annarra réttmætra þarfa".

Ríkisútvarpið varðveitir samkvæmt Útvarpslögum nr. 68/1985 (III. kafli, 17. gr.) sínar upptökur: "Ríkisútvarpinu ber að stuðla að því að frumflutt dagskrárefni stofnunarinnar verði varðveitt til frambúðar". Í Lögum um Þjóðskjalasafn Íslands nr. 66/1985 (3. gr.) kemur fram að "Ríkisútvarpið (hljóðvarp og sjónvarp) skal varðveita myndbönd, plötur og hljómbönd eftir því sem útvarpsstjóri og útvarpsráð ákveða í samráði við þjóðskjalavörð". Sú undantekning er gerð í lögunum, að Ríkisútvarpið þarf ekki að afhenda Þjóðskjalasafni Íslands þau gögn sem talin eru upp í þriðju málsgrein þriðju greinar ofangreindra laga, heldur skulu þau varðveitt hjá stofnuninni undir eftirliti Þjóðskjalasafns. Ríkisútvarpinu er ekki skylt að varðveita íslenska hljóðritaútgáfu, en hefur þó gert það meira og minna frá upphafi og í safnadeild RÚV er að finna ítarlega skráningu á íslenskum hljóðritum frá upphafi og er hún í tölvutæku formi frá árinu 1991.

Þjóðminjasafni Íslands ber samkvæmt Þjóðminjalögum nr. 88 / 1989 (I. kafli, 7. gr.) "að safna, skrásetja, varðveita, forverja og rannsaka minjar um menningarsögu þjóðarinnar og kynna þær almenningi. Til menningarsögulegra verðmæta teljast ... [m.a.] ... myndir, kvikmyndir, hljóðritanir ... ". Í Þjóðminjasafni er til töluvert af hljóðritum með þjóðfræðilegu efni á vaxhólkum, plötum og segulböndum. Einnig á safnið á þriðja hundrað útgefnar hljómplötur með íslenskum flytjendum, einkum 78 snúninga plötur. Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi skal einnig samkvæmt Lögum um stofnunina nr. 70/1972 (3. gr.) "vinna að aukinni þekkingu á máli, bókmenntum og sögu íslensku þjóðarinnar fyrr og síðar. Þetta gerir stofnunin með öflun og varðveislu gagna um þessi efni , sbr. 2. gr. , ... [m.a.] ... hljóðritun þjóðfræðiefnis ...". Í Stofnun Árna Magnússonar er því einnig til stórt segulbandasafn ( um 2000 klukkutímar) með upptökum á sviði þjóðfræði og hefur mestur hluti þessa safns verið tölvuskráður. Meginuppstaða safnins er efni þriggja safnara. Að auki eru þar varðveitt afrit af þjóðfræðiefni Ríkisútvarpsins í eigu Þjóðminjasafns Íslands og af upptökum Kvæðamannafélagsins Iðunnar.

Engin lagaskylda er enn um varðveislu á íslenskri myndbandaútgáfu. Kvikmyndasafni Íslands ber hins vegar samkvæmt Lögum um kvikmyndamál nr. 94/1984 ( 8. gr.), "að safna íslenskum kvikmyndum og kvikmyndum um íslenskt efni, hverju nafni sem þær nefnast og varðveita þær".

Önnur Norðurlönd
Annars staðar á Norðurlöndum er starfsemi hinna ýmsu tónlistar- og nýsigagnasafna eðlilega margfalt umfangsmeiri og rekin af meiri metnaði en hér hefur tíðkast. Hér verður rakið örstutt yfirlit um tilhögun og aðgengi að tónlistarefni og nýsigögnum þjóðbókasafna á Norðurlöndum, þ.e. efni sem að hluta er sambærilegt við meginefniskost Tón- og mynddeildar.

Danmörk
Tónlistardeildin (Musikafdelingen) í Kongunglega bókasafninu í Kaupmannahöfn sér um nótur, smáprent, handrit og ýmis sérsöfn tengd tónlist. "Statens Mediesamling" í Árósum hefur hins vegar alfarið með danska hljóðritaútgáfu að gera. Statens Mediesamling, sem er deild í Statsbiblioteket í Árósum, var stofnuð 1987 og er þjóðarsafn danskra nýsigagna (Det nationale center før audiovisuelle medier). Þar er nú m.a. Safn útvarps- og sjónvarpsefnis (Radio/tv-samlingen) og Safn danskra hljóðrita (Nationaldiskoteket), en árið 1989 tóku þeir í sína vörslu mikið hljóðritasafn Danska þjóðminjasafnins. Í Árósum er tæknin notuð til hins ítrasta til þess að gera efnið aðgengilegt og þar hafa mörg spennandi verkefni verið unnin undanfarin ár. Skemmtilegt dæmi er "Dansk lydhistorie på Internet". Þar er hægt að smella á Danmerkurkort á skjánum og hlusta á tal og tónlist frá gamalli tíð.

Finnland
Þjóðbókasafn Finna (Háskólabókasafnið í Helsinki) varðveitir og skráir nótur og annað prentað tónlistarefni, en Háskólabókasafnið í Jyväskylä sér um skráningu hljóðrita og er gagnagrunnurinn VIOLA samskrá Finna um tónlistarefni. Stofnun um finnsk hljóðrit (Finnish Institute of Recorded Sound) hefur gefið út finnska hljóðritaskrá 1901-1982 og nýlega birtist hluti hennar, árin 1901-1945, á Netinu. Eitt af fjölmörgum þróunarverkefnum við Háskólabókasafnið í Helsinki er Tónlistargagnagrunnur Finnlands (Finlands musikdatabas) í umsjón bókasafns Sibeliusar Akademíunnar.

Noregur
Skráning og varðveisla á norskri hljóðritaútgáfu og myndefni var árið 1991 flutt í Tón- og myndsafnið (Lyd - og bildearkivet) í deild þjóðbókasafnsins í Mo i Rana. Nótur og annað tónlistarprent er skráð í Háskólabókasafninu í Oslo. Norðmönnum er mjög annt um varðveislu tón- og myndefnis og hafa nýlega birt á Netinu athyglisverða og ítarlega umfjöllun þar um: "Verneplan for norske lydfestinger". Auk þess eru þeir í fararbroddi um stafræna miðlun hljóðs á Netið. Unnin hafa verið slík verkefni um útvarpsþætti, tónlistarhljóðrit og upplestur skálda og kynningu á þeim. Þess má geta að Landsbókasafn er aðili að síðastnefnda verkefninu, þar sem hafin er kynning á verkum tveggja íslenskra skálda þeirra Berglindar Gunnarsdóttur og Ingibjargar Haraldsdóttur.

Svíþjóð
Konunglega bókasafnið í Stokkhólmi (þjóðbókasafn Svíþjóðar) sér um skráningu á nótum og öðru prentuðu tónlistarefni. Síðan árið 1979 hafa Svíar rekið af miklum myndarskap, sjálfstæða deild úr Konunglega bókasafninu. Þetta er ALB eða "Arkivet för ljud och bild" í Stokkhólmi sem heldur utan um sænsk hljóðrit, útvarps- og sjónvarpsefni, myndbönd og kvikmyndir og gerir aðgengilegt til rannsókna um alla Svíðþjóð. "Statens musikbibliotek" í Stokkhólmi sér um alla skráningu heimilda um sænskt tónlistarlíf (Svensk musikhistorisk bibliografi) en sú skrá aðgengileg á Netinu frá árinu 1991.

Um Tón- og mynddeild
Hér á eftir verður gerð grein fyrir starfsemi og framvindu mála í Tón- og mynddeild þau rúmlega 3 ár sem liðin eru síðan Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn tók til starfa.

Efniskostur

Íslenskt tónlistarefni fengið með skylduskilum
1. Hljóðrit. Eins og fyrr segir eru þrjú eintök íslenskra hljóðrita skilaskyld samkv. lögum nr. 43/1977. Tvö eintök ganga til Þjóðdeildar Landsbókasafns. Annað eintakið, svokallað varaeintak, skal varðveita til frambúðar, en hitt sem kallast notkunareintak skal vera "tiltækt til nota" þ.e. aðgengilegt til hlustunar. Þriðja eintakið fer norður í Amtsbókasafnið á Akureyri. Ekkert þessara eintaka er til útlána. Tón- og mynddeild, sem kalla má nokkurs konar annexíu þjóðdeildar, varðveitir nú notkunareintakið. Íslensk hljóðritaskrá hefur komið út árlega síðan 1979 sem fylgirit með Íslenskri bókaskrá. Eins og nafnið ber með sér eru þar skráð íslensk hljóðrit, nema hljóðbækur sem eru skráðar í bókaskrána. Til gamans má geta þess að Íslensk hljóðritaskrá var sú fyrsta sinnar tegundar á Norðurlöndum á sínum tíma. Frá árinu 1992 eru hljóðritin einnig skráð í Gegni, bókasafnskerfi Landsbókasafns. Einnig hefur verið safnað töluverðu af eldri íslenskum hljóðritum og erlendum hljóðritum þar sem íslenskir tónlistarmenn koma við sögu sem tónskáld eða flytjendur. Innheimta skylduskila var heldur treg fyrstu árin, en hefur verið vel fylgt eftir síðan 1990. Í Tón- og mynddeild er aðstaða til að hlusta á þessi hljóðrit og mögulegt að yfirfæra efni á snældur og DAT snældur. Til skýringar má geta þess að DAT (Digital audio tape) snældur eru litlar snældur til stafrænnar upptöku hljóðs.

2. Íslenskar útgefnar nótur. Nótur útgefnar á Íslandi eru, eins og annað prentað mál, skilaskyldar í fjórum eintökum. Þar af eru tvö varðveitt í þjóðdeild Landsbókasafns og eitt fer til Amtsbókasafnsins á Akureyri. Tón- og mynddeild fær svo eitt útlánseintak.

3. Smáprentasafn um tónlist, bæklingar, tónleikaskrár o. fl. Söfnun á þessu mikilvæga efni í Tón- og mynddeild er eðlilega ekki tæmandi, en þjóðdeild safnsins hefur safnað þessu efni lengra aftur í tímann.

4. Vísir að úrklippusafni um íslenskt tónlistarlíf. Í nokkur ár hefur verið safnað úrklippum úr blöðum og tímaritum, þó ekki hafi það verk verið unnið nægilega markvisst. Úrklippur Miðlunar um tónlist hafa verið keyptar frá síðustu áramótum og safnað verður eldri útgáfu Miðlunar smátt og smátt. (Miðlun hefur gefið út slíkt efni frá 1982). Jón Þórarinsson tónskáld hefur um árabil safnað heimildum til Tónlistarsögu Íslands og ritstýrir því verki. Góðar vonir standa til að þessi mikla heimildaskrá gangi til Tón- og mynddeildar, sem yrði okkur ómetanlegur fengur. Einnig hefur deildinni borist góð gjöf, sem er umfangsmikið úrklippusafn um Einar Kristjánsson óperusöngvara. Eitt af framtíðarverkefnum í Tón- og mynddeild er tölvuskráning þessara heimilda.

5. Handbókasafn um íslenska tónlist. Hér er ætlunin að safna á einn stað sem mestu af íslensku útgefnu efni um tónlist, íslenskt tónlistarlíf og tónlistarmenn. Eldra efni sem á vantar má finna í þjóðdeild safnins. Í handbókasafni Tón- og mynddeildar er einnig að finna erlend uppflettirit um tónlist.

Plötusöfn, tónlistargjafir og erlendar nótur
1. Hljómplötusafn Skúla Hansen. Hljómplötusafn Skúla Hansen tannlæknis er mikið safn af klassískum hljómplötum sem Háskólabókasafn fékk að gjöf árið 1965. Þetta eru rúmlega fimm þúsund hljómplötur, bæði 33 og 78 snúninga plötur. Safnið er varðveitt í kjallara þjóðarbókhlöðu og fylgja því handskrifaðar og vélritaðar skrár.

2. Hljómplötusafn Háskóla Íslands. Hljómplötusafn Háskóla Íslands telur á annað þúsund hljómplötur, sem eru óskráðar í kjallara Þjóðarbókhlöðu. Þetta safn á rætur að rekja til tónlistarkynninga sem tíðkuðust á 6. áratugnum í Háskóla Íslands einkum undir handarjaðri Steingríms J. Þorsteinssonar prófessors. Hann viðhafði þann skemmtilega sið um tíma að leika fagra tónlist fyrir stúdenta áður en þeir gengu til prófa í hátíðasal Háskólans. Fiðlusnillingurinn Isaac Stern hélt tónleika á Íslandi í ársbyrjun 1955 og lék m.a. ókeypis fyrir stúdenta í hátíðasal Háskólans. Hann gaf ágóðann af tónleikaför sinni til Íslands til kaupa á hljómflutningstækjum og vísi að hljómplötusafni fyrir Háskólann. Á þessum árum voru haldnar tónlistarkynningar í hátíðasal skólans mánaðarlega og stúdentar fengu lánaðar hljómplötur úr safninu þegar þeir héldu tónlistarkvöldvökur á Nýja-Garði.

3. Geisladiskagjöf Austurríska ríkisins. Í tilefni af aldarafmæli Austurríkis 1996 færðu Austurríkismenn Landsbókasafni m.a. að gjöf um 100 geisladiska. Þetta eru diskar með sígildri tónlist austurrískra og þýskra tónskálda og fylgdu nótur að flestum verkanna. Þetta efni er skráð í Gegni og aðgengilegt til hlustunar í Tón- og mynddeild.

4. Erlendar nótur. Heildarútgáfur af verkum þekktustu tónskálda sögunnar eru skráðar í Gegni og aðgengilegar, en ekki til útláns. Einnig er til töluvert af erlendum nótum frá fyrri tíð, sem eru misjafnlega vandlega skráðar. Þær eru til útláns.

Myndbönd, snældur og önnur nýsigögn
1. Myndbönd. Myndbandasafn Tón- og mynddeildar er að stofni til fræðslumyndasafn frá Háskólabókasafni og í því eru aðallega erlend myndbönd. Þetta safn hefur einkum aukist með gjöfum m.a. frá Háskólabíói, Austurríska ríkinu og nú nýlega frá Ameríska bókasafninu, er það var lagt niður. Fræðsluefnið er hægt að horfa á í Tón- og mynddeild eða fá að láni í þrjá daga. Nokkuð er til af kvikmyndum á myndböndum sem strangt tekið má flokka sem afþreyingarefni. Þær eru frá áramótum 1997/98 aðeins lánaðar út vegna kennslu og til bóksafna og stofnana eftir samkomulagi, en boðið upp á að skoða þær á staðnum. Á meðan kennsluvarp Háskólans starfaði var nokkuð um að kennarar létu í té myndbandsupptökur af fyrirlestrum sínum og var það mikið notað af stúdentum, en sú starfsemi er nú aflögð.

2. Fræðsluefni á snældum, diskum og hljómplötum. Mest af þessu efni tengist tungumálakennslu og er lánað út.

3. Margmiðlunardiskar. Nokkrir margmiðlunardiskar eru nettengdir á tveimur tölvum í Tón- og mynddeild. Því miður er þetta efni heldur fátæklegt og hefur lítið aukist síðan safnið tók til starfa. Trúlega verður mest af því ásamt nýju margmiðlunarefni flutt á 2. hæð safnsins þar sem önnur gagnasöfn eru nettengd.

Frágangur og aðgengi
Nýsigögn þykja heldur "erfið í umgengni" í bókasöfnum þar sem þau eru af öllum stærðum og gerðum og vandfundnar hirslur fyrir þau svo vel fari. Innréttingar í Tón- og mynddeild voru því nokkurt umhugsunarefni, en þær voru settar upp í áföngum. Keyptar voru sérstakar hirslur fyrir geisladiskana, en að öðru leyti var notast við venjulegar hillur. Í árslok 1996 var lokið við að setja upp tæki í deildina. Keypt voru tæki til afspilunar af diskum og hljómplötum yfir á snældur og DAT snældur og vönduð stjórnstöð og tæki til hlustunar og áhorfs í tíu básum og til hlustunar í tíu stólum. Einnig verður hægt að hlusta á hljóðrit og skoða myndbönd í tveimur lesherbergjum og einu hópvinnuherbergi á 4. hæð.

Öll notkunareintök íslenskra hljóðrita, þ.e. geisladiskar, hljóðbækur og hljómplötur eru nú varðveitt í Tón- og mynddeild. Skráning þeirra er mjög mislangt á veg komin. Íslensk hljóðrit eru skráð í Gegni frá árinu 1992 og árabilið 1979-1991 er að finna í Íslenskri hljóðritaskrá. Hljóðrit fyrir þann tíma eru ekki skráð nema skemmri skráningu í forritinu Excel. Sú skráning var unnin af tveimur stúdentum sem unnu verkefni fyrir deildina s.l. sumar á vegum Nýsköpunarsjóðs námsmanna. Geisladiskarnir sem skráðir eru í Gegni eru varðveittir í sérstökum hirslum eins og fyrr segir, en hylkin utan af þeim ásamt bæklingum eru á sýnihillum í almenningsrými. Hljómplötum og snældum er raðað í möppur eftir árum á vinnusvæði Tón- og mynddeildar. Sami háttur er á hafður um myndböndin og annað fræðsluefni, sýnislíður liggja frammi, en efnið sjálft er varðveitt í hillum á lokuðu rými og lánað út við afgreiðsluborð.

Nokkrar tölur um safnkost (desember 1997)
Hljóðrit skráð í Gegni merkt Landsbókasfni eru alls 1370 þar af eru geisladiskar 1045. Hljóðrit skráð í Íslenska hljóðritaskrá árin 1979-1991 eru tæplega 900 og gömlu plötusöfnin telja milli 6-7 þúsund plötur. Heildar hljóðritaeign tón- og mynddeildar er því um 9 þúsund hljóðrit. Myndbönd skráð í Gegni eru 556. Skráðar nótur í Þjóðarbókhlöðu eru tæplega 2 þúsund þ.e. bæði í Tón- og mynddeild og þjóðdeild.

(Töflur 1-4)

Erlend hljóðrit í eigu Tón- og mynddeildar

Hljómdiskaeign Tón- og mynddeildar

Hljóðritaeign Tón- og mynddeildar

Íslensk hljóðrit (og hljóðrit gefin út erlendis þar sem íslenskir tónlistarmenn koma við sögu)

Mannafli
Eins og kunnugt er hefur verið mikið aðhald í rekstri ríkisstofnana undanfarin ár og hefur Landsbókasafn ekki farið varhluta af þeim ráðstöfunum. Í skipuriti safnsins heyrir Tón- og mynddeild undir Upplýsingadeild. Í Upplýsingadeild eru ennþá einungis fimm stöðugildi, en í upphafi var hins vegar gert ráð fyrir a.m.k. þremur stöðugildum í Tón- og mynddeild einni. Enn í dag er deildarstjóri eini fasti starfsmaður Tón- og mynddeildar og hefur lengst af aðeins haft til þess starfa hálfan daginn. Tvisvar sinnum hafa þó fengist tímabundið starfsmenn í gegnum Atvinnuleysistryggingasjóð sem hafa unnið við frágang safnefnis. Það er einkum að þakka góðu samstarfi innan Upplýsingadeildar sem og við aðrar deildir safnsins, að starfsemi tón- og mynddeildar hefur þokast áleiðis í það horf sem hún býr við í dag. Óþarft er þó að fjölyrða um hversu brýnt það er, að deildin fái fleira fólk til starfa.

Rannsókn á varðveislustöðu íslensks tónlistarefnis
Sumarið 1997 var unnið verkefni á vegum Nýsköpunarsjóðs námsmanna sem bar heitið "Rannsókn á varðveislustöðu íslensks tónlistarefnis". Þetta verkefni unnu háskólanemarnir Karl Sigurðsson og Sólveig Ýr Sigurgeirsdóttir undir handleiðslu undirritaðrar. Þetta var yfirgripsmikið verkefni og markmið þess var m.a.:

• að gera úttekt á íslenskum hljóðritum, hvað varðar varðveislu þeirra og miðlun í nútíð og framtíð
• að flokka hljóðrit eldri en 1977 og gera grein fyrir ásigkomulagi þeirra
• að kanna höfundaréttarmál, þ.e. í hvaða mæli afritun og útlán á afritum íslenskra hljóðrita væru leyfileg og hugsanleg miðlun þeirra um Netið
• kanna hvernig staðið hefði verið að innheimtu skylduskila og eftir föngum hvaða tónlistarefni væri til í öðrum stofnunum, einkum Ríkisútvarpinu.

Að þessu verkefni var mikill fengur fyrir Tón- og mynddeild og munu unnin verk og niðurstöður koma sér vel fyrir alla starfsemi deildarinnar í framtíðinni.

Eldri íslenskar hljómplötur sem Tón- og mynddeild á, þ.e. fyrir tilkomu Íslenskrar hljóðritaskrár 1979, voru hreinsaðar, ástand þeirra metið og þeim raðað í hulstur eftir árum. Síðan voru þær skráðar skemmri skráningu í forritið Excel, þannig að tiltölulega auðvelt er að ganga að þeim. Það kom í ljós, að líklega á tón- og mynddeild um 50% af þeim 78 snúninga plötum sem gefnar hafa verið út á Íslandi, en mun meira af 33 og 45 snúninga plötum. Umræður við STEF um höfundaréttarmálin leiddu til þess, að ákveðið var að Tón- og mynddeild skyldi semja greinargerð um hvernig til stæði að nota hljóðrit deildarinnar. Lögfræðingur STEFS tæki síðan afstöðu til þeirra mála, en í Höfundalögum frá 1972 eru ákvæði um rétt bókasafna til afritunar hljóðrita mjög óljós. Möguleikar á miðlun á efni tón- og mynddeildar á Netið eru að sjálfsögðu fyrir hendi og tengjast einnig höfundaréttarmálunum. Því miður er það verk þó varla efst á núverandi verkefnalista deildarinnar. Þegar Tón- og mynddeild fær sína heimasíðu, sem væntanlega verður innan skamms, væri auðvitað skemmtilegt að hafa þar upptökur af íslenskri tónlist, t.d. tengdar einhverju ákveðnu þema. Einnig verður deildin að tengjast þeim íslensku tónlistarsíðum sem til eru á Netinu.

Framtíð Tón- og mynddeildar
Stefnumótun um framkvæmd mála í Tón- og mynddeild er stöðugt viðfangsefni. Það er þó ljóst, að starfsemi hennar mun einkum felast í að sinna sínu tvíþætta hlutverki þ.e.a.s. þjóðbókasafnshlutverkinu og hlutverki nýsigagnadeildar í háskólabókasafni.

Þjóðbókasafnshlutverkið felur í sér: að þaulsafna, varðveita og veita aðgang að öllu íslensku tónlistarefni í hvaða formi sem það er og skapa þar með aðstöðu til rannsókna á íslenskri tónlistarsögu. Nauðsynlegt er einnig að rækta samstarf við tónlistarlífið í landinu og kynna starfsemi deildarinnar. Safnkostur Landsbókasfns skapar bestu mögulegar aðstæður til rannsókna á íslensku tónlistarlífi, sé honum vel haldið til haga og hann gerður aðgengilegur. Í þeim efnum er hins vegar margt óunnið og auknar fjárveitingar til fleiri stöðugilda í tón- og mynddeild eru forsenda þess að málum þoki áleiðis. En efst á forgangslista verkefna í Tón- og mynddeild er að gera safnkost deildarinnar aðgengilegan í Gegni, bókasafnskerfi safnins.

Hlutverk nýsigagnadeildar í háskólabókasafni felur í sér: að lána út og veita aðstöðu til skoðunar/hlustunar á kennsluefni Háskóla Íslands á myndböndum, snældum og diskum, en þann safnkost er brýnt að auka til muna með markvissu vali. Bæði þessi viðfangsefni eru ögrandi og skemmtileg, fái myndarskapur og metnaður að ráða förinni í framtíðarstefnu tón- og mynddeildar. Deildin getur skapað skilyrði fyrir nemendur, kennara, fræðimenn og allan almenning til að nálgast á auðveldan hátt upplýsingar um íslenska tónlist og tónlistarlíf. Háskólanemar og aðrir notendur Landsbókasafns geta aukið við þekkingu sína með því að skoða vandað myndefni tengt námi og hugðarefnum.

Hugsum okkur t.d. nemanda í tónlistarnámi austur á Egilsstöðum eða í doktorsnámi í tónlist erlendis. Hann er að vinna að ritgerð um þjóðleg áhrif á íslenska dægurtónlist og vantar tóndæmi máli sínu til stuðnings. Hann hefur samband við tón- og mynddeild sem tekur upp þau tóndæmi sem hann vantar (áður hefur hann fundið lög, flytjendur og aðrar upplýsingar gegnum tölvuaðgang sinn að Gegni). Tón-og mynddeild sendir honum snældurnar sem hann síðan skilar að notkun lokinni. Og enn látum við okkur dreyma, og nú sendum við honum umbeðin tóndæmi um Netið. Nemandi í tónlistarskóla í nágrenni Reykjavíkur, kemur til að hlusta á upptökur á fiðluverkinu, sem hann á að leika á vortónleikum skólans, og í leiðinni horfir hann á myndband með leik frægs fiðlusnillings á sama verki. Tónmenntakennari kemur og finnur fágætar nótur að gamalli íslenskri þulu og uppgötvar einnig , að til eru í Tón- og mynddeild áhugaverð myndbönd um kennslufræði. Áhugamaður um söng íslenskra karlakóra sem kemur og hlustar á upptökur af söng hinna ýmsu kóra, les sér til um sögu þeirra og skoðar gamlar söngskrár. Sagnfræðinemi kemur og skoðar myndefni um sögu miðalda, sem varpa ljósi á atriði sem höfðu farið fram hjá honum í fyrirlestri fyrr um daginn. Þannig má lengi telja. Öll efni standa til þess að Tón- og mynddeild muni vaxa og dafna í framtíðinni og geta boðið notendum sínum margvíslega þjónustu.

Heimildir
Arkivet för ljud och bild (ALB) (http://www.alb.se)

Finnish Institute of Recorded Sound : Catalogue of Finnish Records 1901-1945 (http://www.yle.fi/aanilevysto/firs)

Gersemar og þarfaþing. Úr 130 ára sögu Þjóðminjasafns Íslands. Ritstj. Árni Björnsson. [Rv.]: Þjóðminjasafn Íslands, 1994, bls. 188-189.

Guðni Jónsson. Saga Háskóla Íslands. Reykjavík: Háskóli Íslands, 1961, bls. 276-277.

Harrod's Librarian's Glossary. Compiled by Ray Prytherch. 8th ed. Aldershot: Gower, c1995.

Háskólabókasafnið í Helsinki. VIOLA - samkatalogbas över musikmaterial. (http://linnea.helsinki.fi/ruotsi/ruviola.html)

Höfundalög nr. 73/1972

International Association of Music Libraries, Archives and Documentation Centres (IAML). (http://www.cilea.it/music/iaml/iamlhome.htm)

International Association of Sound and Audiovisual Archives (IASA). (http://www.llgc.org.uk/iasa/)

IASA Nordic Branch Newsletter 1996

International encyclopedia of information and library science. Edited by John Feather and Paul Sturges. London: Routledge, 1997, bls. 22-24 ; 306-308

Íslensk orðabók handa skólum og almenningi. Ritstj. Árni Böðvarsson. 2. útg., aukin og bætt. Reykjavík: Menningarsj., 1983

Íslenski tónlistarvefurinn. (http://www.musik.is/)

Karl Jeppesen. "Kennsluvarp H.Í." Fréttabréf Háskóla Íslands, mars 1994, bls. 32

Konunglega bókasafnið í Kaupmannahöfn. Musikafdelingen. (http://www.kb.dk/kb/dept/nbo/ma/index-en.htm)

Konunglega bókasafnið í Stokkhólmi. Svensk musikförteckning. (http://www.libris.kb.se/svensk.musikforteckning.html)

Konunglega bókasafnið í Stokkhólmi. Svensk musikhistorisk bibliografi. (http://www.libris.kb.se/help/special/DBinfoSMHB.html)

Lög um kvikmyndamál nr. 94/1984

Lög um skylduskil til safna nr. 43/1977

Lög um Stofnun Árna Magnússonar á Íslandi nr. 70/1972

Lög um Þjóðskjalasafn Íslands nr. 66/1985

Margrét Gunnarsdóttir. Tón- og mynddeild. [verkefni í námskeiðinu "Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn. Hlutverk, starfsemi og þjónusta" í Bókasafns- og upplýsingafræði janúar 1997]

Nasjonalbiblioteket i Rana. Verneplan for norske lydfestinger. (http://www.nb.no/verneplan/lyd/vern.html)

Nasjonalbibliotektet i Rana. [Stafræn miðlun á hljóði, útvarpsefni, tónlistarhljóðrit og upplestur skálda]. (http://www.nbr.no.ndlc/sound/poetry/) - Tenging óvirk

The New Grove Dictionary of Music and Musicians. Edited by Stanley Sadie. London: Macmillan, 1980-85. 10.b. bls.719-725 ; 736-737 ; 781-782 ; 791-793.

"Recent publications in music [in Iceland]." Fontes artis musicae 1997(4). [bls. 343 ff]

Rósa Þorsteinsdóttir. "Segulbandasafn Stofnunar Árna Magnússonar og skráning þess." Slæðingur : rit félags þjóðfræðinema við Háskóla Íslands.1. árg. 1996, bls. 47-50.

Sólveig Ýr Sigurgeirsdóttir og Karl Sigurðsson. Rannsókn á varðveislustöðu íslensks tónlistarefnis : Tón- og mynddeild, Landsbókasafn Íslands.(Verkefni unnið á vegum Nýsköpunarsjóðs stúdenta. Október 1997)

Statsbiblioteket i Århus. Statens mediesamling (http://www.sb.aau.dk/om_sb/nationalbib/statens_mediesaml/stat.htm)

Statsbibliotetket i Århus. Statens mediesamling, dansk lydhistorie (http://www.sb.aau.dk/dlh)

Tillaga til þingsályktunar um varðveislu tónlistararfs í Þjóðbókasafni Íslands Alþingistíðindi. Þingskjöl. 12. hefti 1993-94. 458. mál, bls. 3177-3179

Tónlistarsíðan: The Icelandic Music page. (http://rvik.ismennt.is/~jonhs.Welcome.html)

Útvarpslög nr. 68/1985

Þjóðarbókhlaða. Skýringar við rýmisskrá. Samstarfsnefnd um Þjóðarbókhlöðu, 1991

Þjóðminjalög nr. 88/1988

Summary
The Audiovisual Department of the National and University Library
This article describes the Audiovisual Department of the National and University Library which came into being when the former National and University Libraries were amalgamated on the 1st of December 1994. The purpose of the Audiovisual Department is twofold: to preserve and make available for research all materials pertaining to Icelandic music and musicians and to permit the use of various multimedia, video recordings, sound recordings etc. The article describes music libraries in general, especially the kinds of music libraries to be found in Iceland. It gives an account of the laws governing the deposit and preservation of audiovisual materials and the means available to those doing research into the history of Icelandic music. It also compares deposit laws in the other Nordic countries and concludes with reflections on the future of the department.