Bókasafnsfræðingatal

Þessi ritdómur er skrifaður erlendis og er því margt ekki innan handar sem gott væri að athuga til samanburðar. Einnig var naumur tími skammtaður til skrifta, svo af þeim sökum ber að líta á þennan samsetning sem bókarkynningu fremur en raunverulegan ritdóm.

Bókasafnsfræðingatal er stór bók um 440 síður. Aðalhluti þess eru æviskrár 306 bókasafns- og upplýsingafræðinga, en þar af eru aðeins 39 karlar svo að ekki er jafnrétti í stéttinni.

Ritið hefst á aðfaraorðum eftir Sigrúnu Klöru Hannesdóttur. Þar er fjallað um upphaf stéttarinnar og upphaf kennslu í bókasafnsfræði hérlendis. Um aðfaraorðin er það að segja að mér finnast þau nokkuð hástemmd. Þar segir að kennsla hafi hafist í greininni við Háskóla Íslands haustið 1956 að frumkvæði Björns Sigfússonar og var "fyrsti nemandinn, Ólafur Pálmason, cand. mag.". Þetta er svolítið ónákvæmt, því að 1956 var Ólafur Pálmason stud. mag., og hann lauk síðar magisters- eða meistaraprófi öðru nafni. Um kennsluna á fyrstu árunum segir m. a.: "Áhersla var lögð á handritalestur og bókasafnsnotkun sem sagnfræðilega hjálpargrein. Nokkrum árum síðar var bætt við skráningu og annarri safnfræði þegar fyrsti stundakennarinn, Ólafur F. Hjartar, hóf kennslu." Þetta er ekki í samræmi við þá kennslu sem ég naut, er ég stundaði nám í greininni veturna 1962-64. Handritalestur lærði ég ekki í námi í bókasafnsfræðum, en hann var stundum kenndur, og ég skil ekki hvernig stendur á að talað er um "sagnfræðilega hjálpargrein." Björn lagði mesta áherslu á að kenna flokkun og skráningu, en Ólafur F. Hjartar kenndi mest bókfræði íslenska og erlenda, ef ég man rétt.

Við vorum fimm strákar, sem fylgdust lengst af í náminu og var það hjá öllum nema einum viðbót við magisters- eða kandidatsnám í íslenskum fræðum og lögfræði, dæmi var um að menn tóku bókasafnsfræði sem viðbót við læknisfræði. Ekki vorum við fjórmenningar áhugalausir um að ljúka 3. stigi, en Björn taldi ekki þörf á því þar sem við myndum ljúka kandidatsprófi í öðrum greinum. Með öðrum orðum hugsaði hann sér námið sem viðbót við annað háskólanám, sem hlýtur að vera mjög gagnleg samsetning. Enginn af okkur fjórum hefur staðfest í bókavörslu til langframa, en samt hefur okkur orðið verulegt gagn að náminu. Ekki hefur menntun okkar heldur verið álitin gagnslaus, því að til tveggja okkar var leitað til að skrifa ritdóm um bók Böðvars Kvaran: Auðlegð Íslendinga, en enginn bókasafnsfræðingur hefur svo mér sé kunnugt skrifað um þá bók. Þegar litið er yfir æviskrárnar sést að fáir, u. þ. b. tugur, hefur lokið kandidatsprófi í öðrum greinum. Margir þeirra eru ekki starfandi í stéttinni og hafa sumir náð miklum frama annars staðar, eins og t. d. Fríða Á. Sigurðardóttir.

Kristín H. Pétursdóttir formaður ritnefndar skrifar formála og greinir frá kveikjunni að ritinu, hverjir kallast bókasafnsfræðingar og umfangi ritsins. Eitthvað hafa verið deildar meiningar um hverjir skyldu takast í talið, því að safnað var æviskrám,a. m. k. sumra stundakennara í greininni, þótt niðurstaðan yrði að þeir væru ekki teknir með. Næst á undan æviskránum sjálfum eru leiðbeiningar, en þar er greint frá gerð þeirra og hjálparskráa aftan við. Í texta æviskránna er vitnað um einstök atriði í kirkjubækur og önnur opinber gögn og er það af hinu góða. Ég sá sjaldan getið að heimildir greindi á, viðkomandi teldi annað en kirkjubók eða önnur opinber heimild greinir. Kirkjubækur voru misjafnlega færðar og oft ekki hægt að vita hver fer með rétt mál. Dæmi eru til í kirkjubókum að drengir hafi verið kvenkenndir, og þá getur reynst erfitt að trúa bókstafnum.

Eins og áður sagði er meginefni ritsins æviskrár bókasafnsfræðinga, og eru þær vel og skipulega uppsettar svo fyrirmynd er að. Getið er foreldra og föður- og móðurforeldra, allra með fæðingardag og -stað og vitaskuld einnig um dánardag þeirra sem látnir eru. Sama vitneskja er um uppruna maka, sem þó er oft minni í slíkum tölum. Ættfræðinni er mjög vel sinnt, þar sem seinasti liðurinn í æviskránum er: "Skyldleiki eða vensl við aðra bókasafnsfræðinga" og þar er skyldleiki rakinn allt aftur í 5. lið. Finnst þar trúlega flestum nógu langt rakið. Annars finnst mér alltaf til fyrirmyndar uppsetning á fæðingardögum í Læknatalinu hjá Vilmundi Jónssyni landlækni, en þar var skilin eftir eyða fyrir dánardegi. Allir eru dauðlegir. Myndir eru af flestum í talinu, en því miður vantar myndir af nokkrum.

Náms- og starfsferill er rakinn af nákvæmni og einnig ritstörf. Ekki sakar að nefna að mér datt í hug þegar ég las ritaskrár sumra, að stundum getur verið gott að taka til fyrirmyndar: Danske middelalderforskere -- en oversigt. Þar er kvóti á fjölda rita, sem heimilt var að birta bundinn við 10. Með þeirri aðferð fæst vandað úrval, en ekki fyllsta nákvæmni. Alls staðar er getið um heiti prófritgerða og sumar hafa verið prentaðar, en tvö dæmi sá ég að sleppt hafði verið að nefna prentanir þeirra í ritaskrám, sem er með verri göllum sem ég sá í ritinu. Getið er félags- og trúnaðarstarfa og nóg til að komast á blað að viðkomandi er í Félagi bókasafnsfræðinga.

Aftan við æviskrárnar eru: "BA-verkefni í stafrófsröð" en engin flokkuð skrá, sem hefði óneitanlega verið kostur þar sem verkefnin eru orðin mörg. Kostur hefði einnig verið að geta þar, ef efni úr ritgerðunum hefði verið prentað í einhverju formi. Eitt af því sem mér þótti undarlegast var að afmælisdagatal var raðað eftir stjörnumerkjum, en fyrir kom rugl í ríminu og einhverjir voru settir á rangan stað.

Aftan við æviskrár er getið heimilda og er getið um rangfærslur ef finnanlegar eru í þeim. Heimildaskrá er aftan við og er þetta til fyrirmyndar, en heldur vélrænt er unnið, þegar sagt er að sex bindin af Íslenzkum æviskrám nái aðeins til 1940.

Sjaldgæft er að töl af þessu tæi hafi heildarnafnaskrá, en hér er það brýn nauðsyn þar sem ættir eru raktar langt aftur. Annars er fremur auðvelt að gera þessa nafnaskrá því að sami maðurinn er sjaldan nefndur nema einu sinni og alltaf með ártali.

Við skoðun á heimildaskránni sýndist mér að ekki væri fjarri lagi, að tvö stéttartöl komi út árlega og er þá bæði átt við frumútgáfur og endurútgáfur, sem alltaf þarf að vinna upp verulega. Þar eru ekki meðtalin niðjatöl og skrár um ábúendur á tilteknum svæðum. Samning rita af þessu tæi er vanþakklátt starf, tölur eru varasamar í prentun og heimildir vill greina á og yfirleitt þykir ekki við hæfi að í bókum sé getið um rangar ættfærslur, sem allir vita um nema kirkjubókin.

Bókasafnsfræðingatal er vönduð viðbót við stéttatöl og er meðal best unnu rita í þeim flokki.