Einar Ólafsson
Saga af manni sem fór að finna til
einkennilegra breytinga á sér

Honum leið einhvern veginn einkennilega þennan morgun. Hann gerði sér
ekki grein fyrir hvað það var en fannst hann vera öðru vísi en hann átti
að sér. Hann fór á fætur, hitaði kaffi, þvoði sér og rakaði, ristaði
brauðsneið og smurði á hana appelsínumauki, drakk appelsínusafa með og
svo einn bolla af kaffi. Honum leið eitthvað undarlega. En hann fór í
jakkann og frakkann og tók strætisvagninn á sama tíma og vant var. Hann
þekkti flest andlitin í vagninum en hafði aldrei heilsað neinum. Honum
fannst fólkið horfa á sig. Hann hafði þvegið sér, rakað sig og greitt sér
eins og venjulega. Hann var eins klæddur og vant var. Sennilega var þetta
bara vitleysa.
Þegar hann sökkti sér ofan í vinnu sína á bókasafninu hvarf þessi
tilfinning.
Næstu daga fann hann öðru hverju til einhverra óþæginda. En hann gat ekki
greint þau. Hann vissi ekki hvort þau voru líkamleg eða sálræn. Honum
fannst hann ekki ná almennilega upp í efstu hillurnar í safninu. Var hann
að stirðna? Hann ætti kannski að stunda leikfimi.
Einn morgun fannst honum ermarnar á skyrtunni of langar. Og þegar
hann var kominn í skóna lágu buxurnar niður á ristarnar. Hann hafði
alltaf gætt þess að hafa buxurnar af réttri sídd. Hann girti sig aftur,
en það sótti í sama farið.
Í strætisvagninum fannst honum hann vera hálf rindilslegur. Æ
nei, þetta hlaut að vera ímyndun.
Hann þurfti æ oftar að stíga upp á tröppu til að ná í bók. Og fötin fóru
honum verr með hverjum deginum. Hann lét stytta buxurnar. Hann keypti
skyrtu sem var númeri minni. Og honum leið betur í nokkra daga. En það
sótti í sama farið aftur. Buxurnar urðu of síðar. Skyrturnar of
ermalangar. Honum dugði ekki lengur að stíga upp í neðstu tröppu til að
ná upp í efstu hillu. Hann þurfti að stíga upp í aðra og þriðju tröppu.
Vinnufélagarnir minntust ekki á neitt. Og honum fannst ekki
lengur horft á sig í strætisvagninum. Nema þegar langt var síðan buxurnar
hans höfðu verið styttar. Svo dugði ekki lengur að stytta buxurnar.
Jakkinn var orðinn of stór og frakkinn líka. Hann keypti sér alfatnað og
gætti þess að hafa fötin of lítil. Þau stóðu á beini. Eftir nokkra daga
voru þau passleg og svo urðu þau of stór.
Honum leið æ verr í þrengslunum í strætisvagninum. Honum fannst hann vera
að sökkva í mannhafið. Honum leið betur þegar hann var kominn inn milli
bókahillanna á safninu. Þar hafði honum alltaf liðið vel. Honum þótti
alltaf verra að vera í afgreiðslunni. Sumir viðskiptavinirnir gátu verið
hranalegir og óþolinmóðir. Hann hafði alltaf reynt að skjóta sér undan að
vera í afgreiðslunni. En nú var enn verra að vinna þar. Hann þurfti
alltaf að líta upp til viðskiptavinarins. Hann kom fyrir skemli innan við
afgreiðsluborðið. Honum leið skár þegar hann stóð upp á honum. En hann
varð að stíga niður af honum ef hann þurfti að aðstoða lánþegann. Hann
reyndi að útskýra, benda, reyndi örvæntingarfullur að komast hjá því að
stíga niður af skemlinum. Og hann gat aðeins notað hann þegar hann var
einn í afgreiðslunni. Hvað mundu vinnufélagar hans segja ef þeir sæju
hann standa uppi á skemli?
Það varð líka stöðugt erfiðara að vinna við uppröðun í hillur eða
að ná í bækur úr efstu hillunum. Það kom að því að lausu tröppurnar dugðu
ekki lengur. Hann varð að klifra upp í efsta þrepið, tylla tánni í næstu
hillu fyrir ofan og teygja sig. En hann undraðist að vinnufélagar hans
höfðu aldrei orð á þessum breytingum sem höfðu orðið á honum. Það var
einstök nærgætni.
Það var orðið óbærilegt fyrir hann að vinna í afgreiðslunni. Hann náði
varla upp á afgreiðsluborðið. Hann herti upp hugann og fór fram á að
verða tekinn úr afgreiðslunni. Hann sagði það væri ómögulegt fyrir sig að
vinna þar lengur, "eins og ég er á mig kominn," sagði hann.
Yfirbókavörðurinn leit á hann annars hugar og sagði að það hlytu að verða
einhver ráð með það.
Honum leið betur þegar hann var falinn milli bókahillanna þótt svo væri
komið að hann þyrfti að beita ýtrustu útsjónarsemi til að ná upp í efstu
hillurnar. Hann þurfti að príla upp eftir hillunum þegar tröppurnar þraut
og lagði sig oft í mikla hættu. Þess vegna ákvað hann kvöld eitt að smíða
sér stiga sem næði upp í efstu hillu. Hann smíðaði sér léttan og nettan
stiga. Hann var svo heppinn að eiga dálítið af timbri sem hann gat notað.
Hann lauk smíðinni seint um kvöldið og ákvað að koma stiganum strax
niður á safn. Hann pakkaði honum inn og pantaði sendiferðabíl. Hann kom
honum fyrir í skoti bak við safnahúsið. Svo tók hann síðasta strætisvagn
heim. Honum var létt í skapi.
Hann mætti snemma morguninn eftir, á undan öllum öðrum. Innst
inni í safninu tók hann utan af stiganum. Honum fannst hafa tekist vel
til og hlakkaði til að nota hann. Svo hitaði hann kaffi, skrafaði við
húsvörðinn og beið þess að hinir kæmu. Honum leið óvenju vel.
Það var ekki fyrr en undir hádegi að hann þurfti að nota stigann.
Hann hafði setið á sér að prófa hann, en nú þurfti hann að setja stóra og
þunga bók upp í efstu hillu. Hann kom stiganum fyrir, skorðaði hann vel
af og leit upp eftir honum. Hann hlakkaði til að taka þennan smíðisgrip
sinn í notkun. Svo setti hann bókina undir arminn og klifraði upp. En
þegar hann kom upp undir miðju fór stiginn að svigna. Hann hélt áfram
ótrauður. Þetta hlyti að vera allt í lagi. En svo heyrðist brestur, hann
rak upp óp og skall harkalega í gólfið. Efri hluti stigans féll yfir
hann, bókin lenti undir honum, og hann fann sáran verk í mjöðminni. Þegar
hann leit upp stóðu vinnufélagar hans allt í kringum hann, stór og
forvitin andlit ógnvænleg yfir honum. Enginn spurði neins. Hann haltraði
inn á kaffistofu. Yfirbókavörðurinn kom með honum og spurði hvort hann
hefði meitt sig mikið. Hann beit á jaxlinn og kvaðst finna svolítið til í
mjöðminni. Hvort hann vildi fara upp á slysavarðstofu. Nei. En hann fékk
frí það sem eftir var dagsins. Sem betur fór hafði hann aðeins marist og
mætti til vinnu daginn eftir. Stigabrotin voru horfin. Hann fór að koma
sér hjá að setja bækur upp í efstu hillurnar. Hann stakk þeim undan, lét
sem þær hefðu gleymst einhvers staðar. Enginn sagði neitt.
Hann kveið fyrir hverri strætisvagnaferð. Að vísu fannst honum augngotur
fólksins ekki jafn óþægilegar og áður þar sem hann sást varla í þvögunni,
en það varð æ erfiðara fyrir hann að komast upp í vagninn. Síðustu dagana
hafði hann þurft hjálp og það vakti óþægilega mikla athygli. Hann átti
orðið erfitt með að sofna á kvöldin. Hann lá andvaka og hugsaði ráð sitt.
Og eitt kvöldið fann hann lausnina. Hann ákvað að ganga. Fara snemma á
fætur morguninn eftir og ganga í vinnuna.
Honum leið vel eftir að hafa tekið þessa ákvörðun. Þessi vandi
var leystur. Auk þess hefði hann gott af göngunni. Hann yrði sprækari en
hinir sem komu í bíl eða með strætisvagni. Honum var rótt í skapi og
sofnaði fljótt.
Hann ætlaði sér góðan tíma. Hann hlyti að verða lengi á leiðinni
svo stuttstígur sem hann var orðinn. Hann varð mjög undrandi þegar hann
kom að dyrum bókasafnsins læstum. Hann hafði áætlað að hann kæmi á réttum
tíma, en þegar hann leit á klukkuna sá hann að enn var langt í að
húsvörðurinn opnaði og enn lengra þar til hann ætti að byrja að vinna.
Hann hafði verið miklu fljótari en hann hafði búist við. Og þó hafði hann
farið sér rólega. Það var vor í lofti og hann hafði gengið hægt að honum
fannst og notið vorblíðunnar. Og honum hafði liðið svo undur vel. Hann
fann til vonbrigða. Hann var ófær um að gera áætlanir fyrir sjálfan sig.
Hann þekkti ekki sjálfan sig. Hann sneri frá húsinu. Hann gæti ekki sest
á tröppurnar og beðið. Nei, hann fann ekki lengur fyrir vorblíðunni. Hann
yrði að eigra um og bíða þess að húsið yrði opnað. Óbreyttir starfsmenn
höfðu ekki lykil. Hann gekk einn hring um nágrennið. Þegar hann kom aftur
var húsið enn læst. Vísarnir á úrinu siluðust áfram. Hann var leiður og
vonsvikinn þegar loks var opnað. Hann fór inn í kaffistofuna og hellti á
könnuna. Hann gæti þó gert eitthvert gagn hvað sem öðru leið. Fólkinu
þætti hressandi að fá nýlagað kaffi þegar það kæmi.
Morguninn eftir tilkynnti hann veikindi.
Hann ætlaði ekki að taka frí nema einn dag. En dagarnir liðu án þess hann
mætti til vinnu. Honum leið ekki vel. Hann var ekki vanur þessu. Hann
hafði aldrei vantað í vinnu meira en einn dag í senn ef hann fékk kvef
eða einhverja umgangspest. En nú sat hann heima, í rauninni fullfrískur
og hafði ekkert við að vera. Honum fannst hann vera tveir menn. Hann
ætlaði sér alltaf að mæta. Hann var hættur að finna til verulegra
óþæginda af umbreytingunni af því að hann þurfti aldrei að gera neitt og
sá aldrei annað fólk nema þá sjaldan hann fór út í búð. Ástæðurnar fyrir
heimasetunni fyrntust. Hvað eftir annað ætlaði hann að herða sig upp og
mæta. En hinn maðurinn kom í veg fyrir það.
Dag einn sat hann í stofunni í hægindastól og lét hugann reika.
Þá fannst honum hann standa utan við sjálfan sig. Og honum ógnaði hversu
stór hann var í samanburði við sjálfan sig, það var á mörkunum að hann
greindi sjálfan sig lengur. Hann pírði augun svo að hann gæti séð þessa
agnarlitlu veru sem einhvern veginn hafði tekist að príla upp í
hægindastólinn á móti honum, þessa litlu ögn sem sat í miðju sætinu,
hnipraði sig saman og hreyfði sig ekki frekar en sandkorn. Og þessi ögn
fór síminnkandi. Honum fannst hann vera að hverfa sjálfum sér. Hvernig
gæti hann haldið í sig? Hvað gat hann gert? Þá mundi hann eftir smásjánni
sinni. Hann hafði ekki tekið hana fram í mörg ár. Hvar var
hún? Hann leitaði, hann sneri öllu við, og loks fann hann hana, rykfallna
gamla smásjá. Var hann of seinn? Hann flýtti sér að hægindastólnum. Um
leið og hann kom inn í stofuna tók hann eftir að glugginn var opinn. Hvað
ef vindgustur hefði feykt honum út af stólnum? Niður í teppið. Þetta
loðna mjúka teppi. En hann var þarna enn, rétt greinanlegur eins og
örlítil lús. Hann greindi ekki útlit sitt lengur. Það var ekki hægt að
greina hvort þetta krípi var maður eða lús. Hann tók hvíta pappírsörk og
ýtti sjálfum sér varlega upp á hana. Ofurvarlega. Hann skreið hræddur inn
á miðja örkina. Eða hljóp. Og hnipraði sig svo saman. Síðan setti hann
sjálfan sig undir smásjána. Kveikti ljósið. Hvað var hann að gera? Setja
sjálfan sig undir smásjá? Beina ljósi að sjálfum sér? Hann sem alltaf
hafði forðast augu annarra, hann sem alltaf hafði forðast sterk ljós.
Honum fannst hann ekki með fullu viti. Vera að gera eitthvað sem var
andstætt allri skynsemi. Andstætt eigin vilja og eigin eðli. En löngunin
til að sjá sjálfan sig, óttinn við að missa sjálfan sig, rak hann áfram.
Hann beygði sig yfir smásjána, stillti hana og allt í einu breyttist
móðan í smásjánni í mynd af honum sjálfum, æ, svo aumkunarverðum,
sitjandi í hnipri, hræddur við sterkt ljósið, hræddur við þetta risastóra
tæki yfir honum, hræddur við þessi augu sem beindust að honum, þessi
ægilega stóru augu. Hann sá sjálfan sig hnipra sig saman af offorsi
angistarinnar, og hann minnkaði, varð að svörtum depli undir smásjánni,
og svo greindi smásjáin hann ekki lengur. Hann stóð boginn yfir
smásjánni, rýndi í hana og var horfinn.