Sál aldanna. Íslensk bókasöfn í fortíð og nútíð.
Ritstjórar Guðrún Pálsdóttir & Sigrún Klara Hannesdóttir. Reykjavík: Félagsvísindastofnun, Háskólaútgáfan, 1997.

Greinasafn þetta sem nú hefur litið dagsins ljós er gefið út í tilefni þess að árið 1996 voru liðin 40 ár frá því að dr. Björn Sigfússon hóf kennslu í bókasafnsfræði við Háskóla Íslands. Er það deildinni til sóma að minnast þessa frumkvöðuls og hugsuðar á þennan hátt. Það má með sanni segja að eldsálin Björn Sigfússon hafi rutt braut íslenskra bókasafnsfræða, í bókstaflegri merkingu, með huga og höndum. Ekki ber á öðru en að sporgöngufólk hans sem í ritið skrifar hafi allt "verkamannsburði". Það vildi ég óska að á 50 ára kennsluafmæli Björns kæmi út bók með sögum af Birni Sigfússyni sjálfum. Í þessu safni "greina um bókasöfn og skylt efni", eins og segir í formálanum, kennir ýmissa grasa en ritið inniheldur alls 33 greinar eftir 34 höfunda.

Bókin skiptist í stórum dráttum í sex efnishluta sem eru: Saga bókaútgáfu; lestrarfélög og handritasöfn; rannsóknar- og sérfræðibókasöfn; skjalasöfn og skjalastjórn; almennings- og skólasöfn; safnaþjónusta við sérhópa og menntun og þjónustuaðilar. Í fyrsta hlutanum eru fróðlegar greinar um þróun bókaútgáfu á Íslandi, lestrarfélögin sem eru fyrstu vísar að prentbókasöfnum fyrir almenning og loks um tvö helstu handritasöfn okkar.

Böðvar Kvaran, einn helsti núlifandi fræðimaður um íslenska bókfræði og bóksögu, er höfundur greinar um sögu prentunar og bókaútgáfu hér á landi frá upphafi til okkar tíma. Greinin er skrifuð á lipurlegan hátt, svo hún verður skemmtilesning á efni sem mörgum finnst annars fremur þurrt. Auk hins sígilda rits Klemensar Jónssonar 400 ára sögu prentlistarinnar á Íslandi hefur margt verið skrifað um þróun bókaútgáfu og prentunar hérlendis á síðustu árum og er þar helst að nefna bók greinarhöfundarins sjálfs Auðlegð Íslendinga og hina nýju prentsögu Prent eflir mennt en einnig má nefna grein Steingríms Jónssonar í Íslenskri þjóðmenningu.

Ingibjörg Sverrisdóttir hefur rannsakað hvernig þróun lestrarfélaga helst í hendur við ýmsar þjóðfélagsbreytingar sem urðu á líftíma þeirra, þ.e. frá 1790 - 1955. Hún skiptir þessum tíma niður í fjögur skeið, þ.e. upphafsskeið, þróunarskeið, tímabil almenningslestrarfélaganna og lokaskeið. Félögin þróuðust frá því að vera embættismannafélog og til þess að verða tæki til uppfræðslu og skemmtunar fyrir almenning. Rannsókn Ingibjargar, ásamt erindi sem hún flutti s.l. vetur um Möllersku lestrarfélögin, eru gott lóð á vogarskál rannsókna á sögu lestrarfélaga og bókasafna á Íslandi. Hún sýnir okkur fram á að nauðsynlegt er að rannsaka fortíðina, til að geta metið nútíð og framtíð bókasafnamála á Íslandi í réttu ljósi og að hjarta bókasafnanna slær ávallt í takt við breytingar í þjóðfélaginu.

Lilja Harðardóttir skrifar einkar skemmtilega grein um Framfarastofnunina í Flatey. Félag þetta, sem tók til starfa árið 1833 og var bæði lestrar- og menningarfélag, hafði það á stefnuskrá sinni "að gera alþýðufólki á Vesturlandi kleift að afla sér nytsamlegrar þekkingar en einnig að veita birtu og gleði inn í hversdagslegt líf almennings". Það ætti í raun að falla undir annað skeiðið í flokkun Ingibjargar þegar fyrstu almenningslestrarfélögin voru stofnuð en verður til á tíma fyrsta skeiðsins 1790-1840. Af því má sjá að þetta hefur verið einstakt framtak á sinni tíð.

Þeir Stefán Karlsson, forstöðumaður Stofnunar Árna Magnússonar og Ögmundur Helgason, forstöðumaður handritadeildar Landsbókasafns Íslands - Háskólabókasafns, gera grein fyrir stærstu söfnum okkar af skrifuðum bókum. Stofnun Árna Magnússonar hefur frá upphafi verið rannsókna- og háskólastofnun þar sem það var skilyrði fyrir afhendingu handrita frá Danmörku. Með sameiningu Háskólabókasafns og Landsbókasafns og mjög bættri vinnuaðstöðu varð handritadeild hins nýja safns einnig háskólastofnun. Þessar stofnanir veita báðar fræðimönnum og stúdentum aðstöðu til vísindaiðkana. Samvinna milli þeirra hefur alltaf verið mikil og góð en hvor um sig hefur sína sérstöðu. Báðir rekja þeir Ögmundur og Stefán sögu handritasafnanna og er þar engu við að bæta.

Kristín Geirsdóttir gerir á skýran hátt grein fyrir rannsóknar- og sérfræðibókasöfnum á Íslandi, sem munu vera milli 40 og 50 talsins. Það baráttumál íslenskra rannsóknarbókavarða að hér verði til embætti eða aðili sem marki stefnu í málefnum íslenskra rannsóknarbókasafna og um leið stefnu stjórnvalda í upplýsingamálum, hefur enn ekki náð fram að ganga, að fullu. Slík embætti hafa verið til, í nágrannalöndum okkar svo áratugum skiptir. Öll sú vinna sem þar hefur verið unnið í samræmingarmálum og upplýsingamálum og þróun þesskonar safna, hefur hér á landi verið unnin af bókavörðunum sjálfum, yfirleitt í fagfélögunum og þar af leiðandi í sjálfboðavinnu.

Á eftir samantekt Kristínar fylgja svo greinar um allmörg rannsóknarbókasöfn, allt frá þeim stærstu til hinna smærri. Þessi söfn hafa þróast frá því að vera nokkrar bækur í hillu, til að mæta brýnustu þörfum, til þess að verða stórar og flóknar stofnanir eða deildir, sem ekki væri hægt að reka án sérmenntaðs starfsfólks. Ekki er hægt hér að gera þessum greinum skil eins og vert væri en allar eru þær bæði fróðlegar og skemmtilegar. Af flestum greinunum kemur fram hve starfsmenn safnanna hafa fyrr á árum lagt á sig ómælda vinnu við óblíð skilyrði. Nægir að nefna Jón Árnason sem var fyrsti bókavörður Landsbókasafns á árunum 1848-1887, þ. e. í 40 ár. Jón var alla sína bókavarðartíð á "smánarlaunum" eins og segir í grein Finnboga Guðmundssonar. Einnig skyldum við minnast Björns Sigfússonar sem var eini starfsmaður Háskólabókasafns frá 1945-1964 en undir lok þess tímabils voru 1000 nemendur í skólanum. Alla bókavarðatíð Björns bjó safnið við "smárýmkanir" eins og hann komst sjálfur að orði, vegna fyrirhugaðrar sameiningar safnanna. Þetta átti reyndar líka við um Landsbókasafn.

Í grein sinni um Landsbókasafn Íslands - Háskólabókasafn nefnir Einar Sigurðsson m.a. nokkur atriði sem snerta hlutverk hins nýja safns og áratugum saman hafa verið baráttumál íslenskra bókavarða, t.d. geymslusafn, viðgerðastofu, faglega ráðgjöf og forustu við rannsóknir og fjölþjóðlegt samstarf. Öll þessi atriði þarf eftir sem áður að standa vörð um. Svo virðist sem stjórnvöld ætli safninu þá forystu í málefnum íslenskra bókasafna sem hér hefur skort svo mjög og er vonandi að því verði með tímanum tryggðar nægilegar fjárveitingar til að uppfylla þær væntingar sem til þess eru gerðar.

Ein er sú tegund bókasafna sem mig langar að vekja athygli á hér, en það eru einkabókasöfn. Af flestum greinum í þessu riti kemur fram, að þau hafa átt ómetanlegu hlutverki að gegna við uppbyggingu allra tegunda opinberra bókasafna. Hér hafa átt hlut að máli einstaklingar sem annaðhvort hafa safnað ritakosti á ákveðnu fræðasviði, t.d. Anna Sigurðardóttir eða bókasafnarar sem hafa safnað flestu ritakyns sem þeir komu höndum yfir, t.d. Þorsteinn M. Jónsson eða úrvali fagurbókmennta eins og Davíð Stefánsson. Þessir einstaklingar hafa svo gefið söfn sín svo þau mættu nýtast sérfræðingum á þeirra fræðasviði eða öllum almenningi.

Í næsta hluta ritsins er fjallað um skjalasöfn. Straumhvörf hafa orðið í skjalastjórn á Íslandi síðasta áratug og má búast við að áhugi á þessari grein aukist enn með tilkomu nýrra upplýsingalaga og fleiri laga sem að henni lúta. Skjalastjórn er nú kennd sem 30 eininga aukagrein við Háskóla Íslands og hefur Stefanía Júlíusdóttir átt mestan þátt í að móta það nám. Auk Stefaníu sem ritar mjög greinargott yfirlit um skjalastjórn gefur Kristín H. Pétursdóttir, sem er frumkvöðull í skipulagningu stórra skjalasafna hér á landi, yfirlit um sögu og starfsemi skjalasafns Landsbankans.

Næst er röðin komin að greinum um tvö stærstu almenningsbókasöfn á Íslandi og eitt minna. Öll eru þessi söfn sprottin af lestrarfélögum en þó af mismunandi uppruna. Borgarbókasafnið á fæðingu sína að þakka sölu botnvörpunga í eigu Reykvíkinga en Amtsbókasafnið Grími Jónssyni, amtmanni á Möðruvöllum, sem hefir "ladet mig forföre at stifte et læseselskap". Greinar þessar gefa mjög skemmtilegt yfirlit um sögu þessara þriggja safna og um leið allra þeirra fjölmörgu almenningsbókasafna um landið sem eiga sér sjálfsagt svipaða sögu. Það er undarlegt til þess að hugsa, að þessi söfn sem í dag starfa af svo miklum myndarskap, skuli fyrr á árum hafa átt í endalausu húsnæðishraki þrátt fyrir hið mikla bókahungur sem þjóðin var haldin.

Þvínæst eru greinar um skólabókasöfn í grunnskólum og framhaldsskólum. Þáttaskil urðu í uppbyggingu bókasafna í grunnskólum með setningu grunnskólalaganna 1974. Nú, 24 árum seinna, er mjög misjafnlega búið að söfnum í skólum landsins. Samkvæmt stefnuyfirlýsingum ríkisins og Menntamálaráðuneytisins eiga skólasöfnin í framtíðinni að gegna veigamiklu hlutverki við menntun í upplýsingatækni nútímans. Hið upphaflega hlutverk þeirra má þó ekki hverfa í skuggann, þ.e. að efla hjá börnum áhuga á bókum og bóklestri og kenna þeim að umgangast bækur af ást og virðingu. Það er raunar forsendan fyrir því að þau geti fært sér hina nýju tækni í nyt. Við flesta framhaldsskóla hér þykir nú sjálfsagt að hafa bókasöfn en það er þó ekki fyrr en á allrasíðustu árum að stjórnvöld hafa áttað sig á mikilvægi þeirra.

Helga Ólafsdóttir skrifar um bókasafnsþjónustu við lesfatlaða á Íslandi. Það var ekki fyrr en árið 1982 að Blindrabókasafn Íslands varð til en Borgarbókasafnið hafði þó frá árinu 1974 veitt hljóðbókaþjónustu eftir því sem það hafði bolmagn til. Með tilkomu Blindrabókasafns og námsbókadeildar þess hefur orðið bylting í þjónustu við blinda og sjónskerta á Íslendi. Erfitt er að ímynda sér þær aðstæður og misrétti til náms sem þetta fólk hefur mátt búa við hér á árum áður. Safnið stendur nú mjög framarlega og tölvutæknin gerir þessum hópi fólks nú margfalt auðveldara að stunda sitt nám til jafns við aðra.

Sigrún Klara Hannesdóttir gefur yfirlit um 40 ára sögu bókasafnsfræðikennslu við H.Í. Sjálf hefur Sigrún átt mestan þátt í að móta kennsluna s.l. 23 ár. Ótrúlegar breytingar hafa orðið á greininni frá því að Björn Sigfússon hóf þar að kenna handritalestur og notkun bókasafna. Sigrún telur mikilvægasta verkefnið nú vera að gera nemendur í stakk búna til að mæta þeim kröfum sem upplýsingastefna stjórnvalda gerir til bókasafns- og upplýsingafræðinga. Einnig nefnir hún fjarnám sem vænlegan kost til endurmenntunar fyrir bókaverði á landsbyggðinni. Óhætt mun að segja að þá uppbyggingu allra tegunda bókasafna, sem átt hefur sér stað s. l. 30 - 40 ár hér á landi, megi að mestu leiti þakka því hve vel hefur tekist til með menntun íslenskra bókasafns- og upplýsingafræðinga á þessum tíma.

Þóra Óskarsdóttir, bókafulltrúi ríkisins, gerir grein fyrir því embætti sem átt hefur stóran þátt í uppbyggingu almenningsbókasafnakerfisins allt frá árinu 1955. Bókafulltrúinn og fjölmargar nefndir sem starfað hafa um málefni almennings- og skólabókasafna hafa barist hetjulega fyrir ýmsum umbótatillögum sem sjaldnast hafa hlotið náð fyrir augum stjórnvalda. Nú þegar augu ráðamanna hafa loksins opnast fyrir gagnsemi bókasafnanna í upplýsingaþjóðfélaginu hefur verið ákveðið að leggja embættið niður og fela Landsbókasafni Íslands - Háskólabókasafni að taka við hlutverki þess að nokkru leiti.

Loks eru í ritinu greinar um Þjónustumiðstöð bókasafna og Skólasafnamiðstöð Reykjavíkur sem báðar hafa stuðlað mjög að vinnusparnaði á bókasöfnum landsins.

Með Sál aldanna hafa íslenskir bókaverðir og áhugamenn um málefni bókasafna eignast ómetanlegt upplýsingarit. Hér er samankominn hafsjór af fróðleik um bókasöfn, bókaverði og bókasafnsfræði. Ýtarlegar ritaskrár með hverri grein auka enn á gildi þess. Hver einasta grein er skrifuð af vandvirkni og þekkingu og er óhætt að fullyrða að ritið verður undirstöðurit við nám í bókasafnsfræðum í framtíðinni.

Ritið er gefið út af Háskólaútgáfunni og hafa orðið nokkur leiðinleg mistök m.a. við umbrot og titilsíðu, sem skrifast á ábyrgð útgáfunnar. Frágangur og kiljuband er, eins og á fleiri ritum þeirrar útgáfu, ekki nægilega vandað en stefnan mun vera sú að hafa útgáfuna sem ódýrasta. Ég vil færa þeim Guðrúnu Pálsdóttur og Sigrúnu Klöru Hannesdóttur þakkir fyrir að hafa staðið að útgáfu þessa vel heppnaða rits og hvetja alla íslenska bókaverði til að eignast það og lesa sér til fróðleiks og skemmtunar.

Ólöf Benediktsdóttir