Lestur er bestur
Um lestur íslenskra barna og unglinga

Hversu oft höfum við ekki heyrt þá klisju að við Íslendingar séum bókaþjóð. Í raun og veru þykir okkur svolítið vænt um að geta kallað okkur bókaþjóð því það er okkar aðferð við að sýna umheiminum hátt menningarstig þessarar litlu þjóðar. Það er ef til vill þess vegna sem nú læðast að okkur smá efasemdir um hvort þetta sé í raun og veru rétt þegar við lesum um að lestri og læsi íslenskra barna fari hrakandi og stærri og stærri hluti hvers árgangs lesi alls ekki neitt. Tónlistin glymur á fjölda rása þar sem hið talaða orð heyrist varla og það sem heyrist er oft á tíðum engin gullaldar íslenska. Tölvur og Netið mikla hafa lætt sér inn á flest heimili landsins og margt ungt fólk er sólgið í þá skemmtun og spennu sem þessi nýi miðill býður.

Orðstír Íslendinga sem bókaþjóðar er samt sem áður sterkur og útlendingar furða sig á allri þeirri bókaútgáfu sem á sér stað hjá þessu litla málsamfélagi. Það er einkum barnabókaútgáfan sem vekur mikla athygli og furðu erlendra manna sem hingað koma. Það er þeim óskiljanlegt hversu margir titlar eru gefnar út fyrir svona örlítinn markað. Allir vita að til þess að gefa út bók þarf að vera fyrir hendi ákveðinn markaður og eftir því sem bókamarkaðurinn er stærri má reikna með að fleiri titlar koma út og jafnframt eru bækurnar ódýrari sem aftur hefur áhrif á markaðsstöðu þeirra í samkeppni við aðra vöru.

Ein einfaldasta skýringin á því að íslensk barnabókaútgáfa er jafnsterk og raun ber vitni hefur ávallt verið talin sú hefð Íslendinga að gefa börnum sínum bækur í jólagjöf umfram aðra hluti. Þar með skapast markaður sem gerir það mögulegt fyrir útgefendur að bjóða íslenskum börnum upp á talsverða fjölbreytni í bókavali á sínu móðurmáli. En ef þessu er svo háttað má líka draga þá ályktun að án jólabókahefðarinnar sé bókaútgáfa fyrir börn illmöguleg án opinberra styrkja.

Í ljósi þess hve lítið er vitað í raun og veru um þetta fyrirbrigði þótti við hæfi að reyna að rannsaka nokkra þætti þess flókna samspils sem gerir íslenskum börnum kleift að fá bækur á sínu móðurmáli. Hér er um að ræða samspil sem nær til rithöfunda, bókaútgefenda, bókabúða og síðast en ekki síst neytendanna, barnanna sem fá bækur í jólagjöf og áhuga þeirra á lestri. Börnin kaupa ekki sjálf sínar bækur og þess vegna er enn einn þátturinn í þessu samspili tengsl þeirra við gefendur bókanna. Því er forvitnilegt að skoða hversu áhugasöm börn eru um bækur og lestur því ef áhuginn á lestri minnkar, minnkar jafnframt áhugi gefenda á að gefa bækur. Þeir sem leita að jólagjöfum reyna oftast að finna það sem móttakandinn hefur áhuga á.

1 Rannsóknaraðferð
Rannsóknarverkefnið sem liggur að baki þessarar greinar var hannað til þess að afla upplýsinga um ýmislegt er snertir þennan þátt íslenskrar menningar. Gögnum var safnað í janúar 1997. Fengið var slembiúrtak allra 10, 12, 14 og 16 ára ungmenna á landinu, alls 800 einstaklinga. Í úrtakinu voru 100 strákar og 100 stelpur í hverjum aldurshópi. Var hringt í þá sem til náðist og talað við þá í um fimm mínútur þar sem þeir voru spurðir um ýmislegt varðandi jólabækur og gefendur þeirra, lestur og eftirlætisbækur, Internetnotkun og bókasafnsnotkun. Áður en könnunin var gerð var forráðamönnum 10, 12 og 14 ára barna sent bréf og þeir beðnir um leyfi til að talað væri við börnin og þeim gefinn kostur á að hafna þátttöku. Aðeins örfáir foreldrar höfnuðu þátttöku og er það ákaflega þakkarvert hversu góðar undirtektir fengust við þessari beiðni. Fimm háskólanemar önnuðust hringingarnar: Fanney Kristbjarnardóttir, Hallgrímur Indriðason, Rósa Lyng Svavarsdóttir, Sólveig Haraldsdóttir og Svava Guðjónsdóttir. Þær Sólveig og Svava unnu svo B.A.-ritgerð sína í bókasafns- og upplýsingafræði vorið 1997 upp úr gögnum yfir 14 og 16 ára ungmenni.

Í heild var svarprósentan 88,1% sem telst mjög vel viðunandi. Bestar voru heimturnar hjá 12 ára börnum eða 91,5% (183), 14 ára svarendur voru 90,5% (181) hópsins. Af 10 ára börnum náðist í 87,5% (175) og af 16 ára hópnum náðist í 84,5% (169). Niðurstöður byggjast því á viðtölum við 708 börn og unglinga. Heiðrún Sigurðardóttir, bókasafnsfræðingur, sló öll gögnin inn í SPSS og keyrði út nauðsynlegar töflur.

Þeir þættir sem teknir eru fyrir í þessari grein eru einkum þær niðurstöður sem snúa að lestri og tengslum lesturs við jólabækur. Einnig er skoðaður kynjamunur, búsetumunur og aldursmunur hvað snertir lestur og bækur sem jólagjafir.

2 Eru jólin lestrartími?
Lestur íslenskra ungmenna um jól 1996
Í þessari rannsókn var spurt hvort viðkomandi hefði lesið bók frá því um jól. Hér er um að ræða 2-3 vikur, frá jólum og fram í janúar þegar könnunin var gerð.

Tafla 1. Bóklestur frá því um jól

Eins og sést á þessari töflu hafði meiri hluti ungmenna í öllum aldurshópum lesið og eru það 10 ára börnin sem koma út sem mestu lestrarhestarnir. Af þeim sögðust 88,6% hafa lesið bók eða bækur frá því um jól. Meðal 12 ára var þetta hlutfall 79,2%, meðal 14 ára er lestrartíðnin aðeins meiri eða 79,6% en minnst meðal 16 ára þar sem 68% segjast hafa lesið.

Spurt var um lestrarmagn og kom í ljós að margir hafa verið iðnir við lesturinn. Meðal 10 ára barna höfðu þeir sem lásu um jólin lagt að velli alls 443 bækur eða að meðaltali 2,87 bækur hvert barn. 26 einstaklingar sögðust hafa lesið fimm bækur eða fleiri.

Þau 12 ára börn, sem höfðu lesið eitthvað, höfðu lokið við 3,06 bækur hvert að meðaltali og eru með hæst meðaltal í þessari könnun. Inn á milli virðast leynast miklir lestrarhestar ekki síður en meðal 10 ára barnanna og 25 þeirra 12 ára barna sem spurð voru sögðust hafa lesið fimm bækur eða fleiri.

Þegar litið er til 14 ára unglinganna er bókafjöldinn sem þeir sögðust hafa lesið frá jólum alls 353 sem jafngildir því að hver unglingur sem las á annað borð hafi lesið 2,45 bækur hver. Af hópnum höfðu 11 einstaklingar lesið fimm bækur eða fleiri.

Af þeim unglingum sem eru orðnir 16 ára sögðust 32% ekki hafa lesið neitt en þeir sem á annað borð líta í bók sögðust hafa lesið alls 235 bækur eða að meðaltali 2,28 bækur frá jólum. Fimm einstaklingar höfðu lesið fimm bækur eða fleiri.

Af þessum tölum má draga þær ályktanir að jólin séu ennþá bókahátíð meðal flestra ungra Íslendinga. Að sjálfsögðu er ekki hægt að segja til um aðra tíma ársins útfrá þessari könnun en telja má að ennþá séu jólin sá tími sem er vinsæll til lestrar. Hins vegar má þó spyrja hvort bókaþjóðinni þyki nóg að um 80% barna og unglinga lesi því það táknar að um 20% lesi ekkert, ekki einu sinni um jólin. Einnig má segja að þegar 32% 16 ára unglinga les ekkert um jólin þurfi að huga betur að því hvað veldur að þessi aldurshópur hefur jafn litla lestrarlöngun og raun ber vitni.

2.1 Kynjamunur
Það eru viðtekin sannindi að telja að stelpur séu meira fyrir bækur en strákar. Þessi könnun styður þá kenningu því í öllum fjórum aldurshópunum eru stelpurnar iðnari við lesturinn en strákarnir.

Tafla 2. Bóklestur eftir kyni

Eins og sjá má eru stelpurnar alls staðar með meiri lestur en strákarnir. Af 10 ára stelpum er 13,8% fleiri sem segjast lesa en strákarnir. Munurinn minnkar við 12 ára aldurinn og þá eru stelpurnar 5,5% fleiri. Mestur er munurinn við 14 ára aldurinn þegar 17,2% fleiri stelpur en strákar segjast hafa lesið. Munurinn er einna minnstur við 16 ára aldurinn þar sem hann er tæp 5%. Sé hópurinn skoðaður sem heild hafa 75,2% strákanna í könnuninni lesið frá því um jól en 82,5% stelpnanna og er munurinn því alls 7,3% stelpunum í hag.

2.2 Búsetumunur
Eins og sést á töflunum hér fyrir framan er talsverður munur á lestrartíðni ungmenna eftir aldri og kyni. Einnig þótti forvitnilegt að skoða hvort munur væri á bóklestri eftir búsetu, þ.e. hvort merkjanlegur væri munur eftir því hvort börnin væru búsett í Reykjavík eða úti á landi.

Þar sem úrtakið var ekki lagskipt heldur hreint slembiúrtak er fjöldi einstaklinga úr hverjum landshluta breytilegur og endurspeglar ekki íbúafjölda. Skiptingin í landshluta var gerð eftirá og er með þeim hætti að póstnúmer 101-112, 170, 190-220, og 270 teljast til höfuðborgarsvæðis en öll önnur póstnúmer til landsbyggðar.

Tafla 3. Bóklestur eftir búsetu

Á þessari töflu sést að í flestum tilvikum er munurinn ekki mikill milli landsbyggðar og höfuðborgar. Sé heildin skoðuð hafa 79,6% þeirra sem búa á höfuðborgarsvæði lesið en 78,2% þeirra sem búa utan þess svæðis. Einna mestur er munurinn landsbyggð í hag varðandi 12 ára börn, en þar sögðust 86,6% hafa lesið en aðeins 73,3% höfuðborgarbarna. Þetta snýst við þegar kemur að 16 ára unglingum en þar hafa 73,8% höfuðborgarunglinga lesið en aðeins 62,9% unglinga sem búa utan þess svæðis.

3 Bækur sem jólagjöf 1996
Einn tilgangurinn með rannsókninni var að kanna hvort ennþá væri við lýði sú gamla hefð að gefa bækur í jólagjöf. Hver einstaklingur var spurður hvort hann hefði fengið bækur í jólagjöf, hve margar, hvaða bækur og hver hefði gefið þær. Með því að telja upp þá titla sem hver og einn fékk var verið að leita svara við því hvort þær bækur sem gefnar voru í jólagjöf væru nýjar sem þá mundi styðja þá kenningu að sú hefð að gefa bækur í jólagjöf væri nauðsynleg undirstaða íslenskrar barnabókaútgáfu.

Eins og við var að búast kom það nokkrum sinnum fyrir að börnin mundu ekki allar bækurnar sem þau höfðu fengið og því var einnig spurt um fjölda bóka. Það voru einkum þau eldri sem höfðu gleymt hvað þau höfðu fengið. Hver nefndur titill var sannprófaður í Gegni eða Íslenskri bókaskrá en samt voru nokkrar bækur sem ekki reyndist mögulegt að gefa ákveðið heiti, s.s ef viðkomandi sagðist hafa fengið "ljóðabók", "enska ástarsögu" eða annað í þeim dúr. Einnig komu fyrir titlar sem ekki reyndist mögulegt að sannreyna s.s. Snati og töfrateppið, Tröllið sem bjargaði prinsessunni og Kappreiðin.

Tafla 4. Jólabækur eftir aldri

Hér má sjá að flest 10 og 12 ára börn fengu bækur í jólagjöf. 83,6% 12 ára barna sögðust hafa fengið eina eða fleiri bækur í jólagjöf og 82,9% 10 ára barna. Færri 14 ára börn fengu jólabók eða 63% og þessi tala er komin niður í 52,7% þegar 16 ára unglingar voru spurðir.

Ástæðan fyrir því að jólabókunum fækkar svo mjög við 14 ára aldurinn á sér eflaust margar skýringar. Víða hættir frændfólk að gefa bækur þegar unglingurinn fermist. Þá er hann kominn í fullorðinna manna tölu eftir gömlu íslensku orðtæki og telst ekki til jólagjafahópsins lengur. Aðrar skýringar kunna að vera þær að unglingarnir kjósi gjarnan bækur fyrir fullorðna sem eru dýrari en barnabækurnar og menn leita þess vegna annarra gjafa. Þessi kenning er studd af þeirri staðreynd að 14 og 16 ára unglingar fá fleiri geisladiska en bækur en verð á geisladiski er um helmingi lægra en á t.d. íslenskri skáldsögu. Enn má benda á það sem hugsanlega skýringu að bækur séu einfaldlega ekki á óskalista þessara ungmenna og þeir sem gefa gjafir velja þá frekar eitthvað sem meira höfðar til þeirra sem gjafirnar eiga að fá.

3.1 Fjöldi jólabóka
Þegar skoðað var hversu margar jólabækur lentu í pakka 10 ára barna kom í ljós að þau höfðu fengið að meðaltali 2,67 bækur ef þau fengu bækur á annað borð. Sé þessum bókafjölda jafnað á allan hópinn, gefur það 2,2 jólabækur til hvers 10 ára barns.

12 ára börnin sögðust hafa fengið sem jafngildir 2,58 jólabókum á þá sem fengu bækur yfirleitt. Þessi tala jafngildir 2,15 bókum á hvern einstakling sé bókunum jafnað á allan hópinn.

Sé þeim fjölda bóka sem 14 ára unglingar höfðu fengið jafnað á allan hópinn gefur það 1,3 bækur að meðaltali eða 2,11 bækur á þann hóp sem fékk einhverjar bækur.

Þær bækur sem 16 ára unglingarnir töldu sig hafa fengið jafngilda því að hver einstaklingur hafi fengið 0,9 bækur eða tæplega eina bók á hvern ungling. Sé þessum bókafjölda dreift á þá sem fengu bækur fáum við meðaltalið 1,7 á hvern einstakling.

Sé skoðaður allur hópurinn eða öll 708 ungmennin sem svöruðu þessari spurningu má sjá að 29,4% (208) fengu enga bók, 25,8% (183) fengu eina bók og 44,8% (317) fengu fleiri en eina bók í jólagjöf 1996. Sá fjöldi bóka sem allur hópurinn sagðist hafa fengið í jólagjöf er alls 1172 bækur sem jafnast út á 708 börn og unglinga með meðaltalinu 1,65 bækur á hvern einstakling. Sé þessum bókafjölda aðeins jafnað á þá sem fengu bækur, gefur það 2,34 bækur á hvert það barn og ungling sem fékk jólabók í pakkann sinn. Alls fengu 46 einstaklingar eða 6,5% alls hópsins fimm bækur eða fleiri í jólagjöf.

Það skal nefnt hér sérstaklega að í þessum tölum er miðað við hversu margar bækur hver einstaklingur sagðist hafa fengið enda þótt hann gæti ekki nefnt þær allar. Séu aðeins teknar þær bækur sem unga fólkið gat nefnt og hægt var að sannreyna, lækka þessar tölur dálítið.

Marktæk tengsl komu fram milli þess að fá bók í jólagjöf og þess að lesa. Skýringin getur verið sú að þau börn sem hafa áhuga á að lesa fái frekar bækur en hin sem ekki hafa áhuga á bókum. Einnig getur verið að þau börn sem fá bækur séu líklegri til að lesa um jólin en hin sem engar bækur fá. Tengslin gefa ekki til kynna hver skýringin kann að vera.

3.2 Kynjamunur
Eins og áður er fram komið eru stelpur afgerandi meiri lestrarhestar en strákar og því var skoðað hvort fram kæmi kynjamunur hvað varðar jólabókagjafirnar. Einkum var kannað hvort samsvörun væri milli þess að stelpur eru áhugasamari um lestur og þess að þeim væru gefnar bækur um jólin.

Tafla 5. Jólabækur eftir kyni

Þótt einkennilegt megi teljast þá fá strákar frekar bækur í öllum aldurshópunum nema 10 ára. Þar fá 89,8% stelpna jólabækur en 79,3% strákanna. Í hinum aldurshópunum er þessi munur 3,5% meðal 12 ára, 6,5% meðal 14 ára og 4,6% meðal 16 ára unglinga strákunum í hag. Það stingur sérstaklega í augum að aðeins 59,8% 14 ára stelpna skuli fá bækur í jólagjöf á meðan 88% segist hafa lesið. Þar hljóta bókasöfnin að bæta úr bókaskortinum eða að viðkomandi fær lánað hjá vinum og skyldmennum.

3.3 Búsetumunur
Þegar skoðaður var bóklestur eftir búsetu kom í ljós lítill munur á lestri barna og unglinga eftir því hvort þau búa á landsbyggð eða á höfuðborgarsvæði. Það sama má segja um jólabækurnar þar sem höfuðborgin hefur aðeins vinninginn.

Tafla 6. Jólabækur eftir búsetu

Sé hópurinn skoðaður sem heild þá fá 72,7% höfuðborgarbarna- og unglinga bók í jólagjöf en 68,4% þeirra sem á landsbyggðinni búa. Hér er vert að gefa sérstakan gaum að 12 ára börnum í þessu tilliti. Innan þessa hóps fékk 90,2% á landsbyggðinni bók í jólagjöf og 86,6% lásu og er þetta eini hópurinn sem er í meirihluta hvað varðar báða þessa þætti. Alls staðar annars staðar hafði höfuðborgin vinningin bæði hvað varðar jólabækur og lestur. Annað atriði sem vert er að gefa gaum er hversu lágt hlutfall 16 ára landsbyggðarunglinga fékk bækur. Aðeins 48,3% þeirra sem búa utan suð-vesturhornsins sögðust hafa fengið bók í jólagjöf. Að vísu hafði 62,9% litið í bók en þetta eru þó lægstu tölur sem fram komu í könnuninni, bæði hvað varðar jólagjafir og lestur. Enn skal á það bent að tengsl eru milli bókagjafa og bóklestrar.

Það eru 16 ára landsbyggðarunglingar sem lesa minnst og þeir eru líka sá hópur sem síst fær bækur í jólagjöf. Skýringa má hugsanlega leita í því að unglingar á landsbyggðinni séu frekar farnir að sjá fyrir sér sjálfir, fluttir að heiman og farnir að stofna eigið heimili, eða að þeir séu síður í skóla og bækur hafi minna aðdráttarafl fyrir þá en jafnaldra þeirra á höfðuðborgarsvæðinu en þetta eru samt aðeins getgátur sem engar vísbendingar úr þessari könnun gefa svör við.

4 Jólagjafabækur árið 1996
Til þess að kanna hversu mikill hluti jólagjafabóka var nýútgefinn var spurt um hvaða titla ungmennin hefðu fengið í jólagjöf. Einnig var spurt um hvaða bækur þeim þættu skemmtilegastar. Sú spurning var meira til gamans en þó má þykja fróðlegt að kanna hvort börn og unglingar geti nefnt einhverjar bækur sem þeim þykja skemmtilegar.

4.1 Algengustu jólabækurnar
Eins og áður kom fram voru nefndir margir titlar, en hér eru aðeins taldar þær 5-6 bækur sem oftast voru nefndar. Tölur í sviga sýna hversu oft hver bók var nefnd.

10 ára:   Ekkert að marka (46), Játningar Berts (41), Latibær á Ólympíuleikum (15), Grillaðir bananar (11), Besta skólaár allra tíma (10)

Hér kemur fátt á óvart. Hér keppa um efstu sætin Guðrún Helgadóttir með bók sína, Ekkert að marka og nýjasta bókin um hinn sænska Bert sem hefur notið fádæma vinsælda hér meðal íslenskra barna. Þarna er líka sú bók sem hlaut Íslensku barnabókaverðlaunin 1996, Grillaðir bananar.

12 ára:    Játningar Berts (55), Ekkert að marka (23), Á lausu (20), Saltfiskar í strigaskóm (18), Allt í sleik (16)

Meðal 12 ára barna er bókin um Bert langvinsælust. Þetta er einnig eina þýdda bókin á þessum lista. Einnig er athyglisvert að á þessum lista má sjá bæði bækur sem ætla má yngri lesendum svo sem Ekkert að marka og svo unglingabækurnar tvær Á lausu og Allt í sleik.

14 ára:   Á lausu (40), Játningar Berts (23), Allt í sleik (11), Ég sakna þín (9), Vér unglingar (9), Þokugaldur (9)

Af þeim bókum sem lentu í pakka 14 ára barna var Á lausu vinsælust. Bert er í öðru sæti. Af þeim sex bókum sem nefndar voru níu sinnum eða oftar eru þrjár þýddar og þrjár frumsamdar.

16 ára:    Á lausu (18), Nostradamus (4), Allt í sleik (3), Dansað við dauðann (3), Íslensk knattspyrna (3), Z-Ástarsaga (3)

Þar sem 16 ára unglingar fá yfirleitt færri bækur en yngri aldurshóparnir endurspegla tölurnar hversu sjaldan hver bók er nefnd. Vinsælust er Á lausu og eru nefningar alls 18. Sú bók sem nefnd er næst oftast er Nostradamus sem fjórir unglingar fengu í jólagjöf. Annars má á það benda að allar þessar bækur eru íslenskar.

Þegar skoðaðir eru þeir titlar sem nefndir eru oftast af þessum fjórum hópum kemur í ljós að hver einasti þeirra er nýútgefinn. Að vísu koma fram bækur neðar á listunum sem eru eldri en þessar tölur virðast styðja þá kenningu að langalgengast sé að gefa börnum og unglingum nýútgefnar bækur. Það styður einnig kenningu um náin tengsl bókaútgáfunnar og jólabókahefðarinnar. Í heildina má sjá að sú kenning að börn og unglingar fái að mestu leyti nýjar bækur er rétt. Hvort sem okkur líkar betur eða verr er þetta staðreynd. Það gerir að sjálfsögðu kapphlaupið um markaðinn ennþá grimmilegra fyrir jólin því ef bók selst ekki í nóvember-desember þá selst hún ekki fyrr en á bókamarkaði nokkrum árum seinna og þá fyrir hluta af því verði sem fékkst fyrir hana nýja.

4.2 Hvað er skemmtilegast?
Spurninguna um það hvað sé skemmtilegasta lesefnið má skoða sem tilraun til að sjá hvort jólabækur endurspegli smekk þeirra sem fá bækurnar og er það raunin í mörgum tilvikum þar sem börnin telja það skemmtilegustu bækurnar sem þau höfðu nýlega fengið. Samt voru margar bækur nefndar sem ekki eru nýjar á markaði í dag.

10 ára:    Bert (ótilgreint) (21), Játningar Berts (14), Ekkert að marka (12), Ekkert að þakka (12), Dagbók Berts (7)

Meðal 10 ára barna eru aðeins tveir höfundar sem skipa fimm efstu sæti vinsældalistans, Guðrún Helgadóttir og höfundar Berts bókanna. Hér eru Berts-bækurnar nefndar í 42 skipti og bækur Guðrúnar sem oft voru nefndar saman sem skemmtilegustu bækurnar alls 24 sinnum.

12 ára:    Bert (ótilgreint) (32), Játningar Berts (12), Á lausu (11), Ekkert að þakka (7), Blautir kossar (6)

Þegar skoðaður er vinsældalisti 12 ára barna er það Bert sem er ótvíræður sigurvegari. Hér er hann nefndur í 44 skipti, annars vegar ótilgreindar Berts-bækur og hins vegar sú nýjasta. Í þriðja sæti er unglingasagan Á lausu og reyndar er í fimmta sæti bók frá hendi sömu höfunda, ungu mannanna Smára Freys og Tómasar Gunnars sem báðir eru fæddir 1976 og voru 18 ára þegar Blautu kossarnir komu út árið 1994.

14 ára:   Á lausu (14), Bert (ótilgreint) (12), Ufsilon (8), Blautir kossar (7), Hringadróttinssaga (7)

Hér er vinsælasta bókin Á lausu og það er einnig algengasta jólagjafabókin. Ennþá eru margir sem hafa gaman af Bert og síðan koma tvær bækur eftir Smára Frey og Tómas Gunnar, Ufsilon sem út kom 1995 og Blautir kossar sem gefin var út árið 1994. Forvitnilegt er að sjá að svo ofarlega á vinsældalistanum er Hringadróttinssaga sem varla getur talist í sama flokki og hinar bækurnar sem nefndar voru.

16 ára:   Ísfólkið (6), Á lausu (4), Gauragangur (4), Hringadróttinssaga (4)

Fáir 16 ára mundu eftir skemmtilegri bók! Þess vegna er vinsældalisti þeirra heldur þunnur. Það vekur þó forvitni að Ísfólkið skuli vera það sem flestir geta nefnt en þessar bækur eru þó afar sjaldgæfar í jólapakka unglinganna.

5 Hverjir gefa bækur í jólapakkann?
Í þessum flokki voru sex valkostir: Foreldrar, afi/amma, systkini, frændfólk, vinir og aðrir.

Tafla 7. Hverjir gefa bækur í jólagjöf?

Þegar viðmælendur voru spurðir hvort þessir aðilar hefðu gefið þeim bók eða ekki kom í ljós að 39,5% barna og unglinga fengu bækur frá frændfólki, 30,5% frá afa og ömmu, 21,2% frá foreldrum, 12,9% frá systkinum, 8,1% frá vinum og 4,4% frá öðrum. Þar voru taldar bækur sem komu í möndlugjöf og aðrir gefendur voru kærastinn og tengdamamma, jólasveinninn sem hafði gefið nokkrum bók í skóinn og umferðarráð sem hafði veitt bókarverðlaun fyrir svör við getraun. Jólabækur eiga sér því ýmsa farvegi.

Hér má þó telja að afi og amma séu sigurvegararnir enda þótt frændfólk sé aðeins oftar nefnt sem gefendur en það verður að taka með í reikninginn að af sjálfu leiðir að afi og amma eru mjög takmarkaður hópur.

Það er aðeins í 16 ára hópnum sem foreldrarnir eru algengustu jólabókagefendurnir og afi og amma fylgja fast á hælana. Jafnvel meðal 14 ára er frændfólkið enn í meirihluta sem gefendur jólabókanna þótt afi og amma fylgi fast á eftir. Er vonandi að afar og ömmur haldi við þeim góða sið að gefa barnabörnunum sínum bækur á jólum.

Hér skal bent á að ekki er um 100% tölu að ræða. Fengju svarendur fleiri en eina bók var merkt við fleiri en einn gefanda og sömuleiðis gat sami gefandi gefið margar bækur. Þessar tölur sýna aðeins hvort viðkomandi fékk bók frá þessum aðilum eða ekki.

6 Niðurstöður
Í heildina má segja að talsvert sé lesið um jólin. Þeir sem á annað borð lesa, lesa talsvert mikið og hafa lokið við tvær til þrjár bækur á tímabilinu frá jólum og fram í miðjan janúar. Því má hugsanlega skipta unga fólkinu á Íslandi í tvo hópa, annan sem les talsvert og hinn sem les ekki neitt.

Yngstu börnin í könnuninni eru mjög áhugasöm við að lesa og nokkur þeirra sem ekki fengu bækur létu í ljósi óánægju með að þau skyldu ekki fá neinar bækur. Þegar kemur að 12 ára aldrinum er augljóst að dregið hefur úr lestri, einkum meðal 12 ára drengja. Þetta er eini hópurinn þar sem fleiri sögðust hafa fengið bækur en þeir sem höfðu lesið. Meðal 14 ára hefur lestri ekki hnignað, a.m.k. ekki meðal stelpna. Minnstur er lestraráhuginn meðal 16 ára og tæpur helmingur þeirra sem búa á landsbyggðinni og eru 16 ára hafa litið í bók um jólin. Stelpur lesa meira en strákar í öllum aldursflokkum en munur milli landshluta er lítill.

Telja má að Íslendingar standi sig vel í að gefa yngstu börnunum bækur í jólagjöf og þau yngri fá einnig mesta fjölbreytni í bókavali og flestar eldri bækur. Meðal 14 ára er mikill meiri hluti bóka sem gefnar eru nýjar, annað hvort þýddar eða frumsamdar. Strákar fá oftar bækur í jólagjöf en stelpur þótt stelpurnar lesi meira. Mesti mismunurinn er meðal 14 ára stelpna þar sem mikill meiri hluti þeirra segist lesa en tiltölulega fáar fá bækur í jólagjöf.

Þær bækur sem valdar eru í jólapakkana eru að miklum meiri hluta nýjar, annað hvort þýddar eða frumsamdar. Fjölbreytni í bókavali er mest meðal þeirra yngstu en minnst meðal þeirra 14 ára þar sem mikill meiri hluti bókanna er nýútkominn og í raun fá flest börnin sömu bækurnar.

Sú hefð að gefa bækur í jólagjöf virðist enn vera við lýði, a.m.k. hvað varðar yngstu aldurshópana. Sérstaklega þarf þó að gefa gaum unglingum því fylgni er milli þess að fá bækur og lesa. Huga þarf meira að því að gefa unglingunum bækur og leita þá að því efni sem höfðar til þeirra.

Enginn vafi er einnig á því að þörf er fyrir lestrarhvatningu á öllum aldursstigum til þess að bókin og lesturinn verði ekki undir í kapphlaupinu um tíma og áhuga ungra Íslendinga. Sé okkur kappsmál að halda þeim orðstír að við séum bókaþjóð verðum við líka að vernda þennan orðstír með tiltækum ráðum.

Summary
Reading is great! On the reading habits of Icelandic children.
In mid January 1997 a telephone survey was carried out on a random sample of 800 Icelandic children 10, 12, 14 and 16 years of age. In each age group there were 100 girls and 100 boys. The response rate was 88.5%. The purpose of the survey was to examine a variety of factors related to reading, book donations, Internet and library use. The results showed that 88.6% of the 10 year old children, 79.2% of the 12 year olds, 79.6% of the 14 year olds and only 68% of the 16 year olds had read at least one book in the past 2-3 weeks. Each 12 year old who had read a book had read, on average, 3.06 books, each 10 year old reader had read 2.87 books; the 14 year old readers had read on average 2.45 books each and the 16 year old readers had finished 2.28 books each. It seems therefore that those who read, read quite a lot and at the same time there is a considerable group that does not read at all. Girls read more than boys in all age groups. The greatest gender difference is among the 14 year olds, where the girl-readers are a majority of 17.2%. There is little difference between reading in the capital area where 79.6% of those asked read, as compared to the 78.2% of those that live outside the capital.

The majority of children in all age groups received books as Christmas gifts, 83.3% of the 12 year old children, 82.9% of the 10 year olds, 63% of the 14 year olds and 52.7% of the 16 year olds. Most of the books received as Christmas presents were newly published which supports the theory that the tradition of giving children books for Christmas is the foundation on which general publishing for children in the Icelandic language is based on. Most Christmas books were given by relatives or friends. Other donors included "Santa Claus" and The Traffic Safety Council who give books as prizes. The conclusion is that the old tradition of giving books for Christmas is still strong as concerns the youngest groups but the teenagers need more attention both as concerns their reading habits and books as gifts.

S.K.H.