Sumarlestur

Í þessari grein ætla ég að greina frá undirbúningi og framkvæmd lestrarhvetjandi sumarnámskeiðs við Bæjar- og héraðsbókasafnið á Selfossi.

Forsaga
Íslendingar eru bókaþjóð. Þessi fullyrðing hefur lengstum verið sett fram án nokkurs rökstuðnings, enda ekki talin þörf á því. En fyrir nokkrum árum fóru ýmsir að efast um að fullyrðingin ætti rétt á sér. Starfsfólk bókasafna varð áþreifanlega vart við að bókaormunum fækkaði. Útlánatölur safnanna lækkuðu og æ fleiri virtust nýta sér aðra miðla en bókina til afþreyingar. Sem starfandi barnabókavörður og mikil áhugamanneskja um bóklestur (sérstaklega lestur barna) var mér þetta áhyggjuefni og ég var nokkuð búin að hugleiða hvort almenningsbókasöfnin gætu á einhvern hátt aukið lestraráhugann. Því var það að þegar ég fór á helgarnámskeið hjá Sue Sherif gistikennara í bókasafnsfræði fékk ég hugljómun þegar hún var að segja frá sumarnámskeiði sem algengt er í Bandaríkjunum og ákvað að ef ég fengi til þess stuðning myndi ég prófa mína útgáfu af námskeiðinu á mínum vinnustað Bæjar- og héraðsbókasafninu á Selfossi. Það reyndist auðsótt mál og það varð úr að sumarið 1993 var fyrsta SUMARLESTRINUM hleypt af stokkunum.

Sumarlestur
Námskeið þeirra í Bandaríkjunum heitir Summer reading program og fljótlega kom upp heitið SUMARLESTUR á námskeiðinu okkar. Við undirbúninginn hafði ég lítið annað í höndunum en fjölritað blað (A-4) með upplýsingum frá Sue Sherif. Eitthvað fannst mér það nú loftkennt en komst fljótlega að því að eitt safn á landinu væri með svona námskeið. Ég hafði því samband við Óskar Guðjónsson yfirbókavörð á almenningsbókasafninu á Keflavíkurflugvelli. Hann sendi mér upplýsingar (eyðublöð og ýmislegt efni frá sínum sumarlestri). Það varð ómetanlegt þegar ég í alvöru byrjaði að undirbúa sumarlesturinn. Að auki fóru allir starfsmenn safnsins í heimsókn til Óskars.

Undirbúningur
Það sem á eftir fer er samtíningur úr undirbúningi að öllum þeim fimm sumarlestrum sem haldnir hafa verið hingað til. Enginn sumarlestur hefur verið eins og undirbúningurinn ekki alltaf sá sami í smáatriðum. Nauðsynlegt er að byrja undirbúning ekki mikið seinna en í apríl. Það er þó reyndin að miklu fyrr er farið að huga að sumarlestrinum. Nú þegar þetta er skrifað í febrúar erum við þegar byrjaðar að huga að þema og ýmsu öðru vegna komandi sumarlesturs (þemað fyrir árið 2000 er líka ákveðið).

Grundvallaratriðið er að ákveða fyrir hvaða aldur sumarlesturinn á að vera. Í fyrsta skiptið buðum við 9 og 10 ára börnum þátttöku en eftir það höfum við boðið 9, 10 og 11 ára börnum sérstaklega en yngri og eldri börn eru velkomin. Það sem ég á við með sérstaklega er að ég hef fengið að koma inn í bekki þessara nemenda til að kynna þeim sumarlesturinn og afhenda upplýsingar og umsóknareyðublöð fyrir þátttöku í sumarlestrinum. Þessi kynning fer fram seinni partinn í maí. Auk þess eru sendar fréttatilkynningar í héraðsblöðin (Dagskrána og Sunnlenska fréttablaðið). Námskeiðið hefst í byrjun júní og að fenginni reynslu finnst okkur hæfileg lengd á námskeiðinu fjórar vikur.

Hugmyndin að því að kynna sumarlesturinn svona rækilega er komin frá Sue Sherif. Hún lagði áherslu á að kynningin þyrfti að vera vel undirbúin og framkvæmd. Eitt af því sem ég hef reynt að leggja áherslu á við börnin er að þau þurfa ekki að vera neinir lestrarhestar til að vera með og eins að alls staðar er hægt að lesa (nema í baði). Þau geti því farið í sumarbústað og haft með sér bók þangað. Skólarnir hafa sýnt mikla velvild í sambandi við þessar kynningar, ekki síst í ljósi þess að oftast er ég á ferðinni þegar skóla er að ljúka.

Auk þess að kynna væntanlegum þátttakendum sumarlesturinn er nauðsynlegt að starfsfólk safnsins sé vel með á nótunum, viti hvað stendur til og hvernig framkvæmdin verður. Það er líka nauðsynlegt að einhver einn beri ábyrgð á sumarlestrinum. Hjá okkur á Selfossi hefur það æxlast þannig að við erum tvær sem aðallega sjáum um undirbúninginn, undirrituð og Hlíf S. Arndal. Auk annars hefur hún það sér til ágætis að vera vel liðtækur teiknari. Aðrir bókaverðir sjá mikið til um útlánin og ýmislegt þeim tengt. Á miðvikudögum (sem hefur verið sá dagur sem þátttakendur eru boðaðir sérstaklega í safnið) hafa bókaverðir líka aðstoðað við ýmis verkefni.

Ýmislegt fjölritað efni tengt sumarlestrinum verður að útbúa. Hér að ofan voru nefnd kynningarblöð og eyðublöð. Auk þess fá þátttakendur sitt eigið skírteini, dagatal með viðburðum sumarlestursins, bók (!) til að færa inn í hvað og hve mikið er lesið, miða sem þau afhenda þegar þau mæta í hópstarf á miðvikudögum (gildir sem happdrættismiði) og loks viðurkenningarskjal. Allt þetta efni er myndskreytt í samræmi við þema sumarlestursins. Nokkrum sinnum höfum við fengið teiknara til að myndskreyta allt eða hluta af þessu efni. Með því fæst heildarsvipur á allt efni. Í Bandaríkjunum er víða notað efni sem útbúið er á landsvísu og söfnin geta keypt til að nota í sumarlestrinum. Að auki höfum við útbúið veggspjald (A-3) til að skilja eftir í bekkjunum í heimsókninni og til að skreyta með í safninu.

Þemað þarf að velja með tilliti til þess að hægt sé að nota það til að skreyta fjölritað efni og einnig til að skreyta í safninu sjálfu. Þau þemu sem við höfum haft hingað til eru: HAFIÐ (1993), ÍSLAND - LANDIÐ MITT (1994), MJÓLKIN OKKAR (1995 í samvinnu við Mjólkurbú Flóamanna), GÆLUDÝR (1996), SELFOSS - BÆRINN OKKAR (1997 að hluta til í samvinnu við Sundhöll Selfoss. Selfossbær átti það ár 50 ára kaupstaðarafmæli). Eins og á þessari upptalningu sést höfum við tvisvar valið þema vegna atburða í íslensku þjóðfélagi. Við reynum að skreyta safnið bæði með prentefni og einnig með munum. Þar hefur starfsfólkið oft hlaupið undir bagga og við höfum einnig fengið lánaða muni frá byggðasafninu, ættingjum, MBF o.fl.

Það þarf oft töluvert mikla útsjónarsemi til að finna efni og ná í það en um leið er það einhver skemmtilegasti hluti undirbúningsins. Eitt af því sem Sue Sherif lagði áherslu á við kynningu á sumarlestrinum var að börnin þyrftu hvatningu til að koma í safnið. Við hermdum því eftir og höfum haft einn dag í viku "bókasafnsdag" og völdum miðvikudaginn til þess. Þá hefur verið skipulögð dagskrá í bókasafninu. Síðustu ár hefur sumarlesturinn staðið í um fjórar vikur, miðvikudagarnir hafa því orðið fjórir.

Þróunin hefur verið sú að í eitt skipti höfum við fengið fyrirlesara með erindi sem tengist þemanu. M.a. fengum við Einar Egilsson í heimsókn 1993. Hann kom með lifandi dýr sem hann hafði fengið í gildru í Reykjavíkurhöfn. 1995 heimsóttum við Mjólkurbúið. Svo hefur verið föndrað (bókagerð, pappírsgerð). Á lokadaginn hefur verið ratleikur og afhending viðurkenningaskjala og verðlauna. Í þeim greinum sem ég hef lesið um sumarlestur virðist svo sem allir fá eitthvað smálegt ef þau ná tilteknum markmiðum. Við höfum þann háttinn á að vera með "happdrætti" hvern miðvikudag. Þau sem koma í safnið afhenda miða og dregið er úr þeim að lokinni dagskrá. Verðlaunin kosta ekki mikið en gleðja samt. Lokadaginn er svo dregið úr öllum miðum og tvenn bókaverðlaun veitt.

Á hverju námskeiði hafa þátttakendur verið um áttatíu. Við höfum skipt hópnum í tvennt og þá oftast miðað við aldur. S.l. ár höfðum við þann háttinn á að yngri hópurinn kom f.h. á dagskrána á miðvikudögum og eldri börnin e.h. Á miðvikudögum mæta venjulega 20-25 börn. Þau börn sem koma í safnið þessa miðvikudaga hafa yfirleitt meira gaman af námskeiðinu. Þau verða öruggari í safninu, þau kynnast starfsfólkinu betur og finnst þau eiga svolítið í safninu og okkur starfsfólkinu.

Það má ekki alveg gleyma því af hverju við erum að þessu. Aðaltilgangurinn er jú að börnin lesi eitthvað. Við höfum kappkostað að geta sýnt ljóslega hve mikið er lesið án þess að um keppni sé að ræða. Í fyrsta sumarlestrinum var net hengt upp í loftið í barnadeildinni. Fyrir hverja lesna bók fékk viðkomandi miða og á hann varskrifað nafn barnsins og bókarinnar. Allir miðarnir voru svo settir í netið sem á endanum varð sneisafullt. Einhverskonar miðar hafa verið notaðir í öll skiptin nema eitt. Þegar þemað var ÍSLAND - LANDIÐ MITT var markmiðið að komast í kringum Ísland (eða réttar frá Selfossi og á Þingvöll). Þau þurftu að lesa mismikið til að komast á milli 10 áfangastaða á Íslandskorti, framgangan var merkt með prjóni fyrir hvern þátttakanda.

Hvað kostar svo að halda námskeið eins og sumarlesturinn? Ég kýs að kalla sumarlesturinn námskeið m.a. vegna þess að á Selfossi er boðið upp á ýmis námskeið á sumrin og við teljum okkur vera að bjóða upp á eitt slíkt. Kostnaðurinn felst aðallega í vinnu starfsfólks safnsins. Efniskostnaður er ekki mikill, aðallega pappírskostnaður og kostnaður við efni til skreytinga í safninu. Þeir sem lagt hafa okkur lið m.a. teiknað og haldið fyrirlestra hafa sjaldnast fengið mikið fyrir sinn snúð. Í verðlaun hafa ekki farið stórar upphæðir. Námskeiðið er ókeypis fyrir þátttakendur eins og önnur þjónusta safnsins við börn.

Árangur
Upphaflega hugmyndin að sumarlestri er sú að hægt sé að ná til þeirra barna sem virkilega þurfa á því að halda að lesa á sumrin, þ.e. þau börn sem hætta að lesa þegar engin hvatning er til þess. Hér eins og í Bandaríkjunum er reyndin oft sú að þau börn sem hafa áhuga á lestri koma í sumarlestur og einnig fyrir hvatningu foreldra. Í kynningarbréfi sem stílað er á foreldra er því reynt að benda á hve mikilvægur lestur er í sambandi við allt nám og gengi í skóla. Reynt er að fá foreldra til að hvetja börn sín til að koma í sumarlestur og þá einkum þau sem þurfa lestrarhvatningu. Við höfum ekki heyrt neinar óánægjuraddir með sumarlesturinn og margir hafa lýst yfir ánægju sinni með framtakið. Börnin virðast ánægð það sjáum við m.a. á því að mörg koma ár eftir ár. Ég fékk ánægjulega hvatningu í jólaösinni í fyrra en þá koma til mín amma og sagðist vera ánægð með framtakið því barnabarn hennar sem ekki hafði haft neina sérstaka ánægju af lestri væri nú alltaf með bók og það vildi hún þakka sumarlestrinum.

Sumarlesturinn er ekki lestrarkeppni en haldið er til haga tölum um hve mikið er lesið. Metið var slegið s.l. ár en þá las einn þátttakandinn rétt rúmlega 22.000 blaðsíður á 4 vikum (tæpar 800 bls. á dag). Við eigum ekki von á að það met verðið slegið enda tilgangurinn frekar sá að njóta lestursins en ekki endilega að lesa einhver ósköp. Börnin þurfa þó alltaf að velja sér eitthvað lágmark sem þau ætla að lesa meðan á sumarlestrinum stendur.

Tilgangurinn
Það hvarflar stundum að manni (sérstaklega í apríl) af hverju maður er að auka erfiði sitt með þessu brölti. Það væri miklu þægilegra að vera bara að dúlla sér við að skrá bækur, þýða sögustundabækur eða eitthvað annað huggulegt. En áfram skal haldið. Okkar hugsjón er sú að sumarlesturinn verði til þess að börn hætti ekki að lesa að sumrinu og komi því betur undirbúin í skólann að hausti, einnig að þau uppgötvi undraheim bókarinnar. Það er okkur líka mikils virði að taka vel á móti þessum viðskiptvinum sem margir hverjir verða fastagestir á safninu og þekkja það á annan hátt en hinn almenni lánþegi.

Heimildir
Sherif, Sue: Fyrirlestur í Háskóla Íslands, 2. apríl 1992 Summer reading program tips (fjölritað blað dreift á námskeiði Sue Sherif 2.4.1992)

Ýmis gögn úr sumarlestrum Bæjar- og héraðsbókasafnsins á Selfossi árin 1993-97

Summary
This article describes summer reading programs which have been held at thePublic Library in Selfoss. The author attended a lecture on such programs in the USA given by Sue Sherif, guest lecturer at the University of Iceland, 1992. Using Ms. Sherifs ideas, the author decided to implement such a program in her library and all in all five such programs have now been held. The article describes the preparation for the summer programs which are mainly intended for age groups 9-11. The summer reading program has been a huge success and will be continued in years to come.