Hvað er bók?

Nyrst og vestast á Skáni gengur alllöng vík inn í landið og heitir hún Skälderviken. Sunnan og vestan hennar er nes eitt, hálent nokkuð miðað viðlandið umhverfis, klettótt yst og að norðanverðu. Af sjó er nesið tilkomumikið að sjá og heitir það því mikla nafni Kullaberg eða Hæðarfjall. Yst heitir nesið Kullen og er þar vinsæll útsýnisstaður sem fjölmargir sækja heim á fögrum sumardegi. Nesið er friðland þar sem óheimilt er að byggja eða breyta nema að fengnu samþykki yfirvalda.

Norðantil á nesinu, spölkorn inni í Skälderviken, er dálítið vik eða dæld inn í klettótta ströndina. Fjaran er stórgrýtt og ólendandi þar á bát, svo eina leiðin liggur um einstigi niður snarbrattan klettavegginn. Enda fór enginn þangað þar til Lars Vilks, ungur maður sem bjó þar í nágrenninu og stundaði jafnframt doktorsnám í listfræðum við Lundarháskóla, reikaði þangað eitt sinn árið 1980. Eins og títt er um doktorsnema átti hann í hugarstríði þegar hann velti fyrir sér teoríu og raunveruleika í listinni. Hvernig myndu listaverk líta út þegar allar hefðbundnar listastefnur hefðu runnið skeið sín á enda? Hann dró til nokkra steina þarna í fjörunni og hugðist skapa einhvers konar pýramída. Vilks fann fljótt að steinarnir voru þungir og byrjaði þess vegna í staðinn að safna sprekum sem hann negldi saman. Þegar spýtnadraslið í fjörunni var uppurið tók hann að safna greinum og kvistum í skóginum uppi á ásnum ofan við dældina. Allt þetta negldi hann saman í fjörunni, og smám saman stækkaði spýtnahrúgan og varð að einhverju sem fékk nafnið Nimis (lat.: 'of mikið'). Næstu mánuðina og árin fór Vilks reglulega í víkina norðan á Kullabergi, safnaði sprekum og negldi þau saman. Nimis óx og dafnaði, og tók brátt á sig mynd sem einhvers konar gríðarstór kastali eða kolkrabbi úr tré sem teygði anga sína úr fjörunni langt upp í hlíðina fyrir ofan.

Í ársbyrjun 1982 barst Vilks brúnt umslag í pósti. Yfirvöld landsins spurðu spurninga um framkvæmdirnar í friðlandinu. Blaðamenn komust á snoðir um málið og frétt kom í sjónvarpinu. Friðurinn var úti. Fólk fór að koma til að skoða. Það var erfitt að rata, og setti Vilks því upp merkingar. Og við einstigið setti hann upp kaðal til að enginn skyldi hrapa í kettunum. En það var ekki bara forvitið fólk sem kom og vildi sjá og heyra. Það komu líka menn í opinberum erindagjörðum, menn sem voru í vinnu sinni. Yfirvöldin sem áttu að sjá til þess að ekki væri byggt eða breytt í friðlandinu. Og þeir komu ekki með friði. Þeir tóku alla vegvísa og merkingar, og meira að segja kaðalinn. Engu mátti breyta og ekkert bæta í friðlandinu. Og þeir kærðu Lars Vilks og drógu hann fyrir dómstóla.

Framhald baráttusögu Lars Vilks við yfirvöld landsins skal ekki rakið hér.* Hann hefur verið fundinn sekur og dæmdur til að fjarlægja Nimis. Til að borga fjársektir seldi hann Nimis þýska listamanninum Joseph Beuys, og þar með var allt málið orðið flóknara því þá var það orðið að milliríkjamáli. Þegar Beuys andaðist 1986 varð Nimis eign ungversk-ameríska listamannsins Christos sem heimsþekktur er fyrir ýmis náttúrulistaverk sín, t.d. gulu og bláu regnhlífarnar í Ameríku og Japan og ekki síst fyrir að hafa pakkað inn þinghúsinu í Berlín. Yfirvöldin sænsku héldu þó áfram að ofsækja Vilks, sem fyrir tveimur árum neyddist til að grípa til þess örþrifaráðs að lýsa yfir stofnun sjálfstæðs ríkis á norðurströnd Kullabergs. Ríkið Ladónía er bæði konungsríki og lýðveldi, forseti landsins býr í Brasilíu en drottningin í Svíþjóð. Ríkisborgarar eru um 3000 talsins og hafa flestir þeirra að vísu aldrei komið til Ladóníu en halda sambandi hver við annan um Internet og fá upplýsingar um heimasíðu Ladóníu. URL: (http://www.aim.se/ladonia/) Forvitið fólk kemur hins vegar alltaf til að sjá og heyra, og lætur nærri að um 30.000 manns klöngrist niður einstígið á hverju ári.

Upp úr 1990 sneri Lars Vilks sér aftur að steinunum í fjörunni. Þeir voru reyndar jafn þungir og forðum, en það leysti hann með því að velja þá minni. Hann hóf að byggja eitthvað sem hann vissi ekki hvað var. Með steinum úr fjörunni, steinsteypu og járni sem hann bar með sér í bakpoka að heiman, stækkaði nýja verkið sem fékk nafnið Arx (lat.: 'virki'). Þegar Vilks hafði verið að í 2-3 ár átti bókaútgefandi einn í Lundi leið framhjá. Hann sá strax að þetta sem Vilks var að gera var bók! Vilks létti stórum, og þegar bókaútgefandinn bauðst til að gefa Arx út á forlagi sínu Nya Doxa, tók Vilks tilboðinu fegins hendi. Arx fékk sitt ISBN 91-88248-47-X og er skráð í LIBRIS samskrána sænsku (http://www.libris.kb.se). Fullur titill er Arx: en bok om det outsägliga, útgefin 1993 af Nya Doxa, 352 síður, 6 m á hæð og 12 m á breidd, og er þar með í svonefndu grallarabroti eins og það er nefnt þegar hæð bókar er minni en breidd. Bókin vegur um 150 tonn, og leiðbeinandi verð til bóksala er 89.240:00 sænskar krónur. Háskólabókasafnið í Lundi sem lögum samkvæmt er prentskilasafn sem á rétt á öllum sænskum bókum hefur farið fram á skylduskil til safnsins en því miður ekki fengið enn sem komið er. Þess vegna er eintak ekki til, sem ráða má af LIBRIS þar sem Arx hefur status: Saknas i L.

Yfirvöld landsins stefndu Lars Vilks fyrir lög og rétt vegna Arx. Reyndar flækti það málið þegar ljóst varð að um bók var að ræða því þá snerist málið um prentfrelsi sem bundið er í stjórnarskrá. Engu að síður var Vilks dæmdur til að greiða 35.000 sænskar krónur í sekt til ríkisins fyrir ólöglega byggingarstarfsemi eins og það var kallað. Skipti engu þótt Vilks legði fram vitnisburð prófessors í arkitektúr sem staðfesti að Arx væri ekki 'bygging'. Vilks á ekki í digra sjóði að sækja og voru því góð ráð dýr. Sem fyrr seldi hann sjálfan gripinn, en nú með sama hætti og sumir gera þegar um er að ræða dýrar og fágætar bækur. Með því að verðleggja hverja blaðsíðu í Arx á 100 sænskar krónur fékk hann þá fjárhæð sem til þurfti og 200 krónur að auki. Þeir sem keyptu fengu þó ekki síðurnar með sér heim heldur sérstakt skjal sem staðfesti að ákveðin blaðsíða í Arx væri eign viðkomandi.

Um þessar mundir vinnur Lars Vilks að 'prentun' eintaks númer tvö af Arx en ætlunin er að alls verði upplagið 50 eintök. Hvernig skylduskilin munu eiga sér stað er enn nokkuð óljóst því hvert eintak vegur sem fyrr segir um 150 tonn. Sendingarkostnaður fellur þó samkvæmt prentskilalögum ekki á prentsmiðjurnar heldur eru það prentskilasöfnin sem greiða póstburðargjaldið. Er öllum ljóst að það verður ekki lítil upphæð.

Þriðja eintakið af Arx varð til í sambandi við listasýningu á þorranum 1994 í Helsingborg. Samtímis kom Arx út í 'pocket' í samtals 50 eintökum. Vasaútgáfan var úr steinsteypu og pappír, 10x15x5 cm að stærð og vóg 0,6 kg. Eftir sýninguna var hins vegar þriðja eintakið rifið sundur og glataðist þar með algerlega.

Nú er eflaust margur sem segir að Arx sé ekki bók. Hvað er þá bók? Eitthvað sem er innbundið í spjöld og hægt er að fletta. Hvað þá um papýrusrúllur? Hvað með leirtöflur? Hvað með rafrænu bókina? Nei, bók er miklu meira en það sem er prentað á pappír og bundið í spjöld.

Það sem hefur númer samkvæmt ISBN-kerfinu hlýtur að teljast bók. Það eru að sjálfsögðu til margar bækur án ISBN, en Arx er ekki bók utan númerakerfisins. Allar bækur hafa einhvern höfund, þótt oft sé hann ókunnur eða feli sig á bak við dulnefni. Þannig er ekki með Arx. Höfundurinn er þekktur. Flestar bækur hafa einhvern titil, og það hefur Arx, sem meira að segja hefur undirtitil sem lýsir nokkuð innihaldinu. Einhver gömul skilgreining segir að bók skuli vera a.m.k. 49 síður. Arx er 352 síður. Önnur skilgreining segir að bók skuli kosta a.m.k. einn dollar. Arx kostar yfir 10.000 dollara.

Arx er bók sem hægt er að lesa. Margar síður hafa ýmis tákn faststeypt, það eru ekki beinlínis bókstafir heldur meira í ætt við fornar myndrúnir. Þar má nefna gömul armbandsúr sem sýna sumartíma, þar er sænsk smámynt sem sýnir verðlag hér á árum áður, flöskuupptakari sem sýnir margt, byssugikkur sem sýnir enn meira og húslykill sem sýnir að einhvern tíma hafa verið til verðmæti einhvers staðar sem þurfti að læsa inni. En er Arx bók?

Þær bækur sem við höfum vanist uppfylla ákveðin skilyrði sem gera þær að bókum. Og þá hugsum við fyrst og fremst um það sem prentað er í prentsmiðjum í stórum eða litlum upplögum. Prentaða bókin er hins vegar frekar ný miðað við sögu bókarinnar sem teygir sig þúsundir ára aftur í tímann. Fyrir aðeins 550 árum voru ekki til neinar prentaðar bækur. Allar bækur voru handskrifaðar. Handskrifaða bókin er að því leyti frábrugðin hinni prentuðu að einungis er til eitt eintak af hinni handrituðu, hinar prentuðu eru til í einhverju upplagi þar sem öll eintökin eru eins. Þó eru frávik frá þessu og á það við um báðar gerðirnar. Handritaðar bækur voru fjöldaframleiddar, stundum með svo mikilli nákvæmni að fleiri eintök virðast alveg eins. Einungis við nákvæma skoðun kemur í ljós að mismunur er á eintökunum. Prentuðu bækurnar hins vegar voru stundum handgerðar að einhverju leyti. Þar er handskreyting eða lýsing þeirra algengasta dæmið um mismun. En það gat líka komið fyrir að hafin var prentun einhverrar bókar þegar menn uppgötvuðu einhverja prentvillu eða annan ágalla, og þá var villan lagfærð í sátrinu og prentun síðan fram haldið. Þar með voru prentuðu eintökin ekki öll eins, og þannig er ekkert öruggt undir sólinni í þessum efnum.

Áður en codex-formið kom til sögunnar á 1. eða 2. öld e. Kr. voru papýrusrúllur algengasta bókarformið. Það átti sér mörgþúsund ára sögu, sem m.a. má sjá af fornum myndristum sem fundist hafa. Breytingin sem varð þegar skinnið kom til sögunnar og papýrusinn vék til hliðar gerbreytti útliti bókarinnar. Það er mesta breyting sem orðið hefur í sögu bókarinnar frá upphafi fram á vora daga. Blaðsíður urðu til í stað þess að einungis höfðu áður verið til dálkar. Róttækasta breytingin var að sjálfsögðu sú að unnt var að hætta lestri og loka bók í codex-formi án þess að þurfa að 'spóla til baka' eins og gera þurfti til að rúllurnar væru tilbúnar fyrir nýjan notanda. Codex-formið er ein merkasta uppgötvun sem maðurinn hefur gert og hefur staðið af sér allt í nær 2000 ár.

Á undan papýrusrúllunum voru leirtöflur notaðar til að rita á. Bókasafnið í Ebla, elsta stóra bókasafnið sem vitað er um, var fyrir 4500 árum fullt af leirtöflum sem raðað var í hillur eftir flokkunarkerfi til þess að unnt væri að finna það sem að var leitað.

Áður en ritmenning hófst voru heimildir varðveittar frá kynslóð til kynslóðar með munnlegri geymd. Þetta má skilgreina sem bókartegund og má kalla hana hina munnlegu bók. Munnlega bókin var fyrst og fremst algeng meðal fólks þar sem rithefð og ritmenning var ekki til. Ýmsir frumstæðir þjóðflokkar eru gjarnan nefndir sem dæmi í þessu sambandi. Það skal hér látið ógert en í staðinn nefnt íslenskt dæmi frá því fyrir ritöld á Íslandi, sem er Grágás, lögbók þjóðveldisins forna, sem lögsögumaður skyldi mæla af munni fram á alþingi, þriðjung bókar á hverju ári. Annað íslenskt dæmi eru Íslendingasögurnar, a.m.k. á meðan menn trúðu á hina svonefndu sagnafestukenningu sem snerist um það að sögurnar hefðu gengið munnlega manna á milli uns einhver skrifaði þær niður.

Uppgötvun Gutenbergs var eiginlega ekkert annað en geysistórt skref til að fjöldaframleiða handritaðrar bækur. Prentaða bókin átti að líta eins út og sú handritaða. Síðan hafa allar framfarir í bókagerð snúist um það að gera bókaframleiðsluna stórvirkari, hraðvirkari og ódýrari. Hraðpressan í upphafi 19. aldar og setjaravélin síðar á sömu öld breyttu engu um útlit bókarinnar. Vélbókband ekki heldur. Þegar offsetprentun og loks tölvusetning á filmur og plötur útrýmdu blýinu breyttist codex-formið ekki. Þótt bókagerðin hafi þannig gerbreyst á 500 árum, svo rækilega að Gutenberg myndi ekki skilja einn einasta verkþátt í ferlinu, hefur útlit bókanna ekki breyst í grundvallaratriðum.

Nú eru hins vegar blikur á lofti. Við stöndum frammi fyrir byltingu í bókagerð sem er miklu meiri en sú sem kennd er við Gutenberg og að minnsta kosti sambærileg við breytinguna frá rúllum í codex. Spurning hvort breytingin núna er ekki ennþá stórfelldari. Það er rafræna bókin sem ryður sér til rúms. Samt er kannski ekki rétt að segja 'ryður sér til rúms' því hún hefur eiginlega ekkert áþreifanlegt rúm, hún tekur ekkert hefðbundið pláss í hillum heldur er hún svo og svo mörg Kb ('kilobyte') eða Mb ('megabyte').

Rafræna bókin setur öll hugtök og form úr lagi. Rafræna bókin hefur enga hefðbundna stærð. Hún er hvorki síður eða arkir. Hún hefur ekkert ákveðið útlit. Hún getur verið löng og mjó á einhverjum skjá, samtímis því sem hún er breið og stutt á öðrum. Hún getur verið með 12 punkta Times letri á einum skjá, samtímis sem hún getur verið með 14 punkta Courier á öðrum. Og allt þetta samtímis: Það er nefnilega ekkert til lengur sem heitir eintakafjöldi ef rafræna bókin er á einhverri nettengdri tölvu. Og það er ekkert sem hindrar að 'eintakið' sé afritað, en afritið verður alveg eins og frumritið, hugtökin frumrit og afrit heyra sögunni til. Rafræna bókin getur verið í optísku formi á CD-ROM diski eða hún getur verið í magnetísku formi á tölvudiski eða segulböndum. Notandinn getur ekki vitað hvort heldur er. Notandinn getur ekki heldur vitað hvar rafræna bókin er 'staðsett', hún getur verið í sama húsi eða í sömu borg, eða hún getur verið í einhverju öðru landi, jafnvel hinum megin á hnettinum, mismunandi hlutar bókarinnar geta verið á mismunandi stöðum, allt án þess að notandinn verði hið minnsta var við það.

Ýmsum þykir illt í efni og harma endalok pappírsbókarinnar. Ekki er þó ástæða til að óttast neitt því eitt af því sem einkennir allar breytingar sem bókin hefur gengið í gegnum á liðnum öldum og árþúsundum er að hið gamla hverfur ekki samtímis því sem hið nýja kemur fram. Handritaðar bækur voru framleiddar löngu eftir daga Gutenbergs, og á Íslandi voru bækur handskrifaðar í stórum stíl langt fram á 19. öld. Papýrusrúllur voru til samtímis codex-bókunum í mörghundruð ár. Bækur voru ritaðar og síðar prentaðar á skinn og pappír samhliða. Og munnlega bókin hefur verið til allt fram á síðustu ár. Þar get ég nefnt eitt dæmi sem ég hef persónulega fengið að upplifa. Fyrir um aldarfjórðungi sótti ég fyrirlestra í almennri sögu, mannkynssögu eins og almennt var kallað, hjá Ólafi Hanssyni prófessor við Háskóla Íslands. Hann hafði aldrei neitt skrifað með sér í tíma heldur las fyrir blaðalaust úr munnlegri bók. Og það var alveg á hreinu að um bók var að ræða því þegar ég missti úr fyrirlestur einhverju sinni þá fékk ég að láni uppskriftir félaga míns sem sótt hafði fyrirlestra Ólafs árið áður. Og það sem mig vantaði fann ég þar og féll það inn í mínar uppskriftir eins og hanski að hönd.

Hér hefur verið staldrað við ýmis konar bækur, allt frá hefðbundnum bókum í codex- og papýrusformi yfir í formlausar bækur á borð við rafrænar bækur og munnlegar bækur. Til er a.m.k ein tegund bóka til viðbótar sem kalla mætti ímyndaðar bækur. Þær eru tvenns konar. Annars vegar eins og þær sem Halldór Laxness vitnar til í upphafsorðum tveggja skáldsagna sinna. Íslandsklukkan (Rv. 1943) hefst á orðunum: "Sú var tíð, segir í bókum, að íslenska þjóðin átti aðeins eina sameign sem metin varð til fjár. Það var klukka". Þessar tilvitnuðu bækur eru ekki til, hafa aldrei verið og verða ekki. Þær eru hugarsmíð Haldórs Laxness. Sjálfstætt fólk (2. útg., Rv. 1952) hefst á orðunum: "Íslenskar bækur skýra frá því, að hér á landi hafi snemma dvalist vestrænir menn og skilið eftir sig krossa, klukkur og aðra þvílíka gripi, sem notaðir eru til galdurs". Slái menn upp í Íslendingabók Ara fróða sést glöggt að öðruvísi er þar frá sagt, og vitnar því Halldór ekki í Ara heldur í ímyndaðar bækur. Ekki er rétt að segja að Halldór fari með rangt mál því þessar bækur eru ímyndaðar bækur hans. Allt eins getur verið að rangt sé með farið hjá Ara og skal þá hafa það sem réttara er. Hin gerðin af ímynduðum bókum eru allar þær bækur sem fólk ætlar sér að skrifa. Margar þessarra ímynduðu bóka verða að raunveruleika smám saman þegar höfundurinn kemur því í verk að skrifa þær. Hins vegar eru þess líka dæmi að ekki hafi orðið úr verki, og skal salt ekki sett í þau sár með því að nefna dæmi.

Auðvitað er það að lofa upp í ermina að boða einhverjar óvéfengjanlegar niðurstöður. Það verður því ekki gert. Hins vegar er vandamálið um hvort Arx sé bók eður ei ekkert lítið. Það er bæði stórt og þungt, alveg eins og Arx. En kannski liggur lausnin einmitt þar. Er það ekki ófrávíkjanlegt skilyrði til að bók geti talist bók að hægt sé að flytja hana úr einum stað í annan. Það er að vísu ekki alltaf auðvelt að flytja bækur, og vita þeir það best sem lent hafa í ærlegum bókaflutningum. En allar þær tegundir bóka sem hér hafa verið nefndar er unnt að flytja. Með því að stinga þeim í vasann eða ofan í tösku, með því að tengjast einhverri tölvu um Internet og sækja textann með þeim hætti.

Arx flytur enginn. Arx verður þar sem Arx er. Til að lesa Arx þurfa menn því að fara til Ladóníu og lesa á staðnum. Það er ekki um neitt annað að ræða. Það vita a.m.k 30.000 manns sem árlega sækja heim Arx og Nimis.

* Til frekari fróðleiks má benda á Lars Vilks: Nimis och Arx, Nora 1994, þar sem listfræðingurinn dr. Lars Vilks reynir að útskýra verk listamannsins Lars Vilks.

Summary
What is a "Book"?
In this article the author defines the book as any text regardless of form. The article starts off with an account of the Swedish art historian Lars Vilks' activities at Kullaberg in Sweden. Vilks is best known for his stone sculpture on the beach which was later judged to be a book, given the title Arx, complete with ISBN-number and cataloguing data in the Swedish National Bibliography. The University Library in Lund, which is a deposit library, has claimed a deposit copy, a task which is easier said than done. Arx is 6 meters high and 12 meters wide and weighs 150 tons. With Arx as his starting point the author contends that the definition of a book is not all that simple. He goes on to recount the history of the book starting with oral legends and ending with the electronic book, which he judges to be the next logical step in the evolutionary process of the book. He also cites other examples of unusual books including imaginary books, books that were never written etc.

Á. A.