Vefsmķši

Internetiš hóf göngu sķna įriš 1960. Įriš 1989 bylti Veraldarvefurinn (e. World Wide Web) Netinu meš tilkomu sinni. Ętlunin er ekki aš rekja hér sögu Netsins heldur žykir höfundi hann hafa veriš seinn aš tileinka sér žessa tękni enda kynntist hann henni ekki fyrr en viš upphaf hįskólanįms haustiš 1995. Žį hóf ég notkun tölvupósts, en žaš žótti naušsynlegt til žess aš móttaka skilaboš frį kennurum, fį fréttir af félagslķfi nema og żmislegt fleira. Žaš var ekki fyrr en haustiš žar į eftir sem ég kynntist Veraldarvefnum į nįmskeišinu Internet hjį dr. Anne Clyde. Žį vann ég einnar einingar aukaverkefni sem ekki var óašskiljanlegur hluti af kśrsinum en fólst ķ gerš vefsķšu. Eftir žaš var ekki aftur snśiš. Įhugi minn į Netinu hefur vaxiš mikiš sķšan og er žaš vefsķšugeršin sem heillar mig hvaš mest. Žvķ er žaš ekki oršum aukiš aš ég er himinlifandi yfir žvķ aš vefsķšugerš og notkun Netsins er eins mikill žįttur ķ mķnu daglega starfi og raun ber vitni.

Ég hef undanfarin tvö įr starfaš į bóka- og skjalasafni Landsvirkjunar, fyrst ķ hlutastarfi en svo fullu starfi frį śtskrift frį Hįskóla Ķslands sķšastlišiš sumar. Starf mitt felst mešal annars ķ yfirumsjón meš vinnuhóp um heimanet Landsvirkjunar auk vefstjórnar. Ég annast auk žess framsetningu efnis į heimasķšu fyrirtękisins į Netinu (http://www.lv.is/). Į hverjum degi lęri ég eitthvaš nżtt af vefsķšu sem ég heimsęki, grein sem ég les eša tölvupósti sem ég fę. Greinasafniš mitt fyllir nokkra kassa og ég bęti viš „Favorites" ķ vefskošaranum mķnum oft į dag. Ķ žessari grein langar mig aš deila meš ykkur żmsu žvķ sem ég hef sankaš aš mér og sérstaklega žvķ sem ég tel mikilvęgt viš gerš heimasķšu og/eša upplżsingavefs. Ég tek žaš fram aš mišaš viš framangreint veršur ašeins unnt aš tępa į nokkrum atrišum. Ķ žessu samhengi vil ég einnig benda lesendum Bókasafnsins sem įhuga hafa į žessu efni į grein dr. Anne Clyde „Heimasķša bókasafna" sem birtist ķ 20. įrgangi įriš 1996 (bls. 14-15) en sś grein hefur aš geyma marga gullmola sem ég męli meš aš vefarar tileinki sér.

Smķši vefsķšu
Smķši góšrar vefsķšu lżkur aldrei. Žaš er vegna žess aš mešal žeirra eiginleika sem góš vefsķša hefur er aš hśn er uppfęrš reglulega. Vefsķša telst mešal annars góš vegna fjölda heimsókna sem taldar eru til hennar. Žeir sem merkja hjį sér vefsķšu ķ „Favorites" ķ vefskošaranum Microsoft Internet Explorer eša „Bookmarks" ķ Netscape gera svo vegna žess aš žeir ętla aš heimsękja sķšuna aftur. Ekki žó endilega vegna žess aš žeir eigi von į aš finna sömu upplżsingarnar žar aftur heldur vegna žess aš žeir treysta žvķ aš vefsķšunni sé vel viš haldiš og hśn komi til meš aš hafa nżjar upplżsingar fram aš fęra viš nęstu heimsókn. Hér skiptir megin mįli aš setja uppfęrsludagsetningu į vefsķšur. Ef gestir sjį hana ekki minnka lķkurnar į žvķ aš žeir treysti žeim upplżsingum sem vefsķšan hefur aš geyma. Annaš sem prżšir góša vefsķšu er jafnlķtilmótlegt atriši og aš hafa ętķš į henni tölvupóstfang įbyrgšarašila svo gestir geti boriš fram fyrirspurnir, komiš meš tillögur um śrbętur eša almennt lżst skošun sinni į viškomandi vefsķšu. Žrišja atrišiš ķ žessari upptalningu minni er regluleg skošun tenginga. Fįtt ergir gesti eins mikiš og tenging į vefsķšu sem virkar ekki. Naušsynlegt er žvķ aš keyra reglulega skošun į öllum tengingum og laga eša fjarlęgja žęr sem virka ekki lengur.

Eiginleikar góšrar vefsķšu eru fleiri og hafa fjölmargar bękur og greinar veriš skrifašar um žį bęši ķ tķmaritum og į Netinu. Patrick O'Hannigan, vefstjóri hjį Seagate Software Storage Management Group, ritaši grein ķ Intranet Journal į Netinu sem nefnist Web Administration Made Easy (http://www.intranetjournal.com/siteadmin.html). Žar telur hann upp żmis atriši sem vert er aš hafa ķ huga viš gerš og višhald vefsķšna. Hvaš hönnun varšar nefnir hann sex atriši, „The Big Six", og tel ég mikilvęgast žaš sem hann nefnir fyrst, „Grow or Die". Žar fjallar hann um aš vefsķšurnar verši įvallt aš innihalda nżtt efni til aš gestir žeirra komi aftur og aftur. Ķ öšru lagi nefnir hann sķšutréš sem sé mikilvęgt til žess aš gestirnir villist ekki. Sķšutréš gegnir lykilhlutverki viš skipulag upplżsingavefs. Gestirnir verša aš geta séš hvar žeir eru og hvert žeir geta fariš. Sjötti punktur O'Hannigans er einnig mikilvęgur en hann er aš lęra af žeim vefsķšum sem nś žegar eru į Netinu. Hann spyr til hvers annar möguleikinn sé į „View Source" žar sem viš getum skošaš HTML skipanirnar, Java og annaš sem notaš hefur veriš til aš śtbśa vefsķšuna sem viš erum aš heimsękja žaš og žaš skiptiš. Ég hélt fyrirlestur fyrir skömmu fyrir Ķslandsdeild European Management Assistants sem eru samtök einkaritara. Žar lagši ég einmitt mikla įherslu į aš vefsmišir eyši ekki tķma ķ aš vera sķfellt aš finna upp hjóliš heldur skoši žaš sem ašrir hafa gert og api žaš eftir. Sķšan getur hver og einn ašlagaš og endurhannaš vefsķšurnar eftir sķnu höfši.

Žarfagreining
Žarfagreining er naušsynlegur žįttur undirbśnings aš gerš vefsķšu eša endurskipulagningar hennar. Voriš 1997 gerši ég žarfagreiningu fyrir Upplżsingavef Kópavogs (http://www.kopavogur.is/) og var hśn jafnframt BA verkefni mitt ķ bókasafns- og upplżsingafręši viš Hįskóla Ķslands. Sś žarfagreining fór žannig fram aš lagšur var spurningalisti fyrir starfsmenn Kópavogsbęjar og voru žeir mešal annars bešnir aš tilgreina hvernig žeir teldu aš vefsķšur Kópavogs gętu aušveldaš žeim störf sķn fyrir bęinn. Į nišurstöšum žarfagreiningarinnar var grunnur Upplżsingavefs Kópavogs byggšur.

Önnur leiš hefur veriš farin ķ žvķ verkefni sem ég vinn aš nś sem er umsjón meš heimaneti Landsvirkjunar. Settar hafa veriš upp vefsķšur nokkurra deilda og mįlaflokka įn žess aš formleg žarfagreining hafi fariš fram. Vinnuhópur um heimanetiš hefur samiš reglur um skipulag og śtlit vefsķšna į heimanetinu. Tekin var įkvöršun um aš byggja heimanetiš upp į mįlaflokkum ķ starfsemi Landsvirkjunar ķ staš žess aš vinna śt frį skipuriti eša deildum. Veriš er aš mynda hóp umsjónarašila vefsķšna en žeir koma til meš aš setja upp og hafa umsjón meš vefsķšum sinna mįlaflokka.

Bókasafniš varš fyrst til aš setja sķnar vefsķšur upp og voru žęr tķu talsins ķ fyrstu. Erla Įrnadóttir bókasafnsfręšingur sį um gerš žeirra. Nśna eru vefsķšurnar 33. Settar hafa veriš upp vefsķšur vegna tiltekinna mįlaflokka svo sem fręšslumįla og tölvumįla og er fyrirséšur ör vöxtur heimanetsins žegar umsjónarašilar hafa veriš žjįlfašir upp.

Žarfagreining mun fara fram į vordögum mešal starfsmanna Landsvirkjunar žar sem žeir verša bešnir um aš lįta skošanir sķnar ķ ljós og bera fram óskir um innihald heimanetsins.

Framsetning efnis
Jakob Nielsen og John Morkes rannsökušu hvernig fólk „les" į vefnum og var nišurstašan sś aš fólk les yfirleitt ekki heldur skannar efni į vefsķšum, žaš er skošar fyrirsagnir, sérstaklega įberandi texta, les yfir lista og skošar myndir (http://www.useit.com/papers/webwriting/writing.html). Af 19 žįtttakendum ķ žeim hluta rannsóknarinnar sem hér um ręšir lįsu ašeins žrķr texta vefsķšunnar frį orši til oršs.

Žetta er gott aš hafa ķ huga viš skrif texta fyrir vefsķšur. Jakob Nielsen (http://www.useit.com/alertbox/9710a.html) segir aš žumalputtareglan sé aš skrifa fyrir Netiš helming žess texta sem annars fęri į pappķrsform. Nielsen gerši einmitt könnun į heimsóknum į tilteknar vefsķšur fyrir og eftir breytingar sem geršu vefsķšurnar aušveldari aflestrar, meš stuttum og hnitmišušum texta. Heimsóknir jukust um 159% viš breytingarnar og segir žaš allt sem segja žarf (http://www.useit.com/papers/webwriting/rewriting.html). Žaš sem mestum įrangri skilar er aš blanda saman ritušum texta og listum (e. bulleted lists).

Einnig hefur veriš lögš įhersla į aš nóg „loft" nįi aš flęša um vefsķšur, žaš er nóg sé af aušu svęši (e. white space). Loft į vefsķšum minnir mig į eitt mikilvęgasta atrišiš viš hönnun vefsķšu en žaš er aš fullvissa sig um aš sem flestir gestir hennar sjįi hana į žann hįtt sem ętlast var til viš hönnun hennar. Til žess aš žaš takmark nįist žarf aš skoša sķšurnar ķ mismunandi vefskošurum, meš og įn mynda. Naušsynlegt er aš hafa ķ huga aš skjįir gesta eru stilltir į mismunandi upplausn. Ég hef minn skjį alltaf stilltan į 800x600 (ķ Display Properties), sérstaklega žegar gerš vefsķšna er annars vegar. Žaš sem réš śrslitum hjį mér var aš viš talningu heimsókna į heimanet Landsvirkjunar kom ķ ljós aš meirihluti gesta notar einmitt žį upplausn. Flestir ašrir nota 1024x768 eša meira og er žvķ ķ fķnu lagi aš miša viš 800x600.

Letur
Tengingar į vefsķšum (e. links) eru almennt undirstrikašar. Einmitt žess vegna borgar sig aš foršast aš undirstrika žar annan texta. Fyrirsagnir og texta, sem žarf aš leggja įherslu į, ętti frekar aš rita meš stęrra letri eša feitu. Ég verš aš višurkenna aš ég er ekki hlynnt skįletrunum nema aš takmörkušu leyti žar sem skįletrašur texti kemur einfaldlega ekki nógu vel śt į skjį. Blikkandi texti er einnig mjög truflandi og er BLINK-skipunin ķ HTML ein af žeim sem ég nota aldrei.

Mismunandi litir ķ texta geta einnig veriš įgętir til aš leggja įherslu į įkvešin atriši en žó verša menn aš fara aš öllu meš gįt. Nota veršur liti sem allir geta séš og til aš tryggja žaš er gott aš skoša litalista Lyndu Weinman (http://www.lynda.com/hex.html). Hęgt er aš ofnota litašan texta eins og margt annaš og er vert aš tileinka sér gott hóf ķ žeim efnum.

„Siglingafręši"
Viš heimsękjum vefsķšu sem tekur yfir meira en eina skjįmynd hjį okkur. Viš fęrum okkur nešar og nešar į sķšuna og žegar viš komum nešst viljum viš fara efst į sķšuna. Žaš er engin ör upp. Žaš er enginn tengill sem segir „efst į sķšuna" eša „to the top". Viš neyšumst til aš fęra mśsina vinstra megin į skjįinn og nota örvarnar ķ vefskošaranum okkar til aš fęra okkur aftur efst į vefsķšuna. Žetta er vęgast sagt hvimleiš reynsla sem flestir ef ekki allir gestir vefsķšna į Netinu hafa lent ķ. Önnur og verri er aš finna ekki hnapp eša annan tengil til aš fęra sig aftur į heimasķšu viškomandi upplżsingavefs en slķkt hendir allt of oft. Ég vil ekki aš gestir minna vefsķšna žurfi aš reyna žetta en žó eru mörg dęmi žessa aš finna į vef Landsvirkjunar. Śrbóta er aš vęnta innan tķšar.

Myndir
Viš val mynda og bakgrunns į vefsķšur žarf aš taka miš af öšru innihaldi žeirra. Skoša žarf notkun hreyfimynda mjög vandlega og hįmarka eitt slķkt fyrirbęri viš hverja vefsķšu. Hreyfimyndir eru oft lengi aš hlašast inn į tölvur gesta og hęgja žar meš į feršalaginu um Vefinn. Hef ég jafnvel heyrt einn vefara segjast alfariš śtiloka hreyfimyndir af sķnum vefsķšum enda geta hreyfimyndir haft mjög truflandi įhrif į gesti vefsķšna og žar af leišandi haft neikvęš įhrif į heimsóknartķšni.

Ég sagši hér fyrr ķ grein minni frį grein O'Hannigans ķ Intranet Journal. Žar segir hann: „Do not add sound, video, VRML, or animation to a Web site just because you can" eša „ekki setja hljóš, myndband eša hreyfimynd į vefsķšuna žķna einungis vegna žess aš žś getur žaš". Meš žvķ er hann aš segja okkur aš slķkt skuli ekki nota nema naušsyn beri til.

Žeir sem kunna aš hęgri-smella į mynd į Vefnum meš mśsinni og velja „Save As" (ķ PC) hafa flestir safnaš fjölda mynda. Žegar nota į žessar myndir į vefsķšum er naušsynlegt aš hafa samband viš upprunalega höfunda žeirra og fį til žess leyfi. Annaš er hreint brot į höfundarréttarlögum.

Viš notkun mynda į vefsķšum vill oft gleymast aš tilgreina stęrš žeirra meš HTML skipununum WIDTH og HEIGHT en žaš flżtir fyrir hlešslu žeirra į skjį gesta. Jafnframt gleymist aš hugsa um žį notendur sem annašhvort eru blindir eša kjósa aš skoša Vefinn įn mynda, til dęmis vegna žess aš žeir hafa hęgvirkt módem. Til aš koma til móts viš žessa notendur er naušsynlegt aš vefarar noti skipunina ALT viš innsetningu mynda. ALT stendur fyrir „Alternative" og er skipunin notuš til aš segja žeim sem ekki sér myndina einhverra hluta vegna hvaša tilgangi hśn žjónar. Segjum sem svo aš viš setjum nešst į vefsķšuna okkar litla blįa ör sem vķsar upp. Sį sem skošar vefsķšuna įn žess aš sjį myndina veit ekkert fyrir hvaš hśn stendur nema viš nżtum ALT skipunina. Aš rita ALT=„Blį ör" er alveg jafnvont og ekkert. Žaš sem ętti aš setja ķ gęsalappirnar er frekar „Efst į sķšuna", žangaš sem myndin leišir okkur, eša „Ör upp" sem segir nįkvęmar hvaš myndin sżnir.

Augljóst er af ofangreindu aš viš notkun hnappa er naušsynlegt aš nżta ALT skipunina eša hafa prentašan texta samhliša. Mį sjį dęmi žessa į vefsķšu Landsvirkjunar (http://www.lv.is/) en žar er notuš kortlögš mynd (image map) til aš tengja gestinn innihaldi vefsins. Nešar į vefsķšunni mį sjį ritašan texta sem segir žaš sama og myndin. Lķtil fyrirhöfn og vel žess virši. Reyndar mį annars stašar į vef sama fyrirtękis finna skipurit sem einnig er kortlögš mynd og hefur ekki veriš settur texti samhliša henni. Žaš eins og fleira bķšur śrbóta į vef Landsvirkjunar.

Gagnlegar vefsķšur
Hotwired; Webmonkey
http://www.hotwired.com/webmonkey/
Intranet Standards & Practices. Steve Whan
http://www.intranetjournal.com/122498_swhan.html
Ķslandsdeild International Webmasters Association
http://iwa.vefur.is/isindex.html
Leišarvķsir Gęšamišlunar
http://www.gm.is/manual/manual.htm
Leišbeiningar um Vef Stjórnarrįšs Ķslands
http://www.stjr.is/interpro/stjr/stjr.nsf/pages/vefrit01
Sun On the Net, Guide to Web Style
http://www.sun.com/styleguide/tables/Welcome.html
The Web Developers Virtual Library
http://www.wdvl.com/
Nielsen, Jakob. Top Ten Mistakes in Web Design
http://www.useit.com/alertbox/9605.html
Vefskóli Skķmu
http://www.centrum.is/vefskoli/vefskoli.shtml
Yale Style Manual
http://info.med.yale.edu/caim/manual/contents.html

Summary
Web Design
This article discusses a few points to keep in mind when writing or designing for the Web. It stresses the importance of including a needs-analysis in the first steps of website creation. It also states that a website which is not currently updated and has broken links is not one that is likely to get a lot of visitors. A few more points are made in relation to webpublishing, e.g. when writing for the web one should keep in mind that most users do not actually read on the Web. They scan the content, graphics and bulleted lists. Graphics and other features, such as coloured text should be used wisely and always relate to the web sites' content. At the end the author lists a few useful websites for webdesigners.