Netið sem heimild
Hugleiðingar um mat á áreiðanleika upplýsinga á Internetinu

Með innreið tölvutækninnar og tilkomu Internetsins, eða Netsins¹ eins og það er jafnan nefnt í daglegu tali, hefur á síðustu árum orðið gífurleg framþróun í aðgengi upplýsinga fyrir þá sem hafa aðgang að tækjum og þekkingu til að notfæra sér það sem Netið hefur upp á að bjóða. Á Internetinu, sem er safn margra netkerfa í eitt stórt kerfi, er að finna ýmsar upplýsingar sem áður lágu ekki á lausu. Margir hafa lagt metnað sinn í að setja fjölbreyttar upplýsingar inn á Netið og litið á það starf sem nokkurs konar hugsjónastarf og hafa þar fjölmargir lagt fram ómældan tíma af mikilli elju og þolinmæði.

Líta má á Netið sem nýtt útgáfuform sem býður upp á fjölbreytta möguleika og mikinn sveigjanleika í útgáfu. Hins vegar hafa alltof margir tæknidýrkendur tröllatrú á Netinu og líta á allt sem þar er að finna gagnrýnislausum augum sem áreiðanlegar og nýjar upplýsingar. Það er hins vegar mikill misskilningur því Netið lýtur að mörgu leyti sömu lögmálum og aðrir útgáfumiðlar. Upplýsingar þar úreldast með tímanum, ef þær eru ekki endurnýjaðar reglulega, rétt eins og upplýsingar á prentuðu formi. Í reynd gilda því að mörgu leyti sömu lögmál við mat upplýsinga á Netinu eins og við mat á gæðum fræðibóka og handbóka.²

Hins vegar er algjör vantrú á Netinu og að hafna því gífurlega magni upplýsinga sem þar er að finna sem forkastanlegu og ónothæfu jafnslæm og oftrúin á Netinu og dýrkun þess. Hér sem í mörgu öðru gildir hinn gullni meðalvegur.

Uppruni Netsins og sögulegt ágrip af þróun þess
Eins og svo margar af tækniframförum nútímans var Internetið þróað í þágu hernaðar eða til að verja upplýsingar hersins í Bandaríkjunum á tímum kalda stríðsins. Árið 1969 voru nokkrar netstöðvar settar upp til að dreifa upplýsingastöðvum um landið svo skemmdir yrðu minni ef til kjarnorkuárásar Sovétríkjanna á Bandaríkin kæmi. Hugmyndin var að allir hlutar Netsins væru jafnsterkir og þó hluti þess skemmdist gætu hinir hlutar þess starfað óhindrað áfram. Árið 1972 voru netstöðvarnar orðnar 40 og tölvupóstkerfi sett upp til að dreifa upplýsingum um Netið. Árið eftir varð Netið alþjóðlegt þegar England og Noregur tengdust því. Með tilkomu staðlaðs samskiptaforrits (TCP/IP³) gátu staðbundin net haft samskipti sín á milli og kringum 1982 var farið að kalla þau Internet. Á níunda áratugnum fóru háskólar síðan í auknum mæli að tengjast Netinu. Veraldarvefnum, sem bauð upp á nýja möguleika til að nálgast upplýsingar á Netinu, var hleypt af stokkunum árið 1992. Á tíunda áratugnum hefur Netið vaxið gífurlega og margir nýir notkunarmöguleikar komið fram, svo sem verslun á Netinu, auglýsingar, netsímar og ýmsir öflugir netskoðarar, svo sem Netscape og Internet Explorer. Þróun Netsins mun halda áfram og spennandi er að sjá hvað framtíðin ber í skauti sér. Líklegt er til dæmis að mikil þróun verði í notendaskilum (e. user interface) á efni Netsins.

Netið sem útgáfuform - upplýsingar á Netinu - útgáfa á stafrænu formi
Það er kunnara en frá þurfi að segja að útgáfa upplýsinga á Netinu er eitt ódýrasta útgáfuform sem völ er á auk þess sem dreifingarmöguleikarnir eru gífurlegir. Aðeins þarf að hafa aðgang að viðeigandi vélbúnaði og hugbúnaði og búa yfir þekkingu til að notfæra sér möguleikana. Slíkur aðgangur er víða mjög almennur, svo sem í fyrirtækjum, í heimahúsum og í skólum um mikinn hluta heimsins. Margir, ungir sem gamlir, leggja metnað sinn í að setja upp eigin heimasíður með ýmsum misgagnlegum og misáreiðanlegum upplýsingum þannig að afar mikið er um að svipaðar upplýsingar séu víða fyrir hendi. Margir sem setja upp heimasíður með upplýsingum virðast ekkert hafa kynnt sér hvaða aðferðafræði skilar bestum árangri, en víða er slíkar leiðbeiningar⁴ að finna. Enda koma við leit á Netinu oft fram þúsundir tilvísana í vefsíður og mjög tímafrekt að fara í gegnum allt það efni sem kemur fram með tilliti til notagildis þess fyrir hverja tiltekna leit um sig. Við leitir á Netinu gildir eins og við aðrar heimildaleitir að skilgreina leitarefnið vel og takmarka leitarskilyrðin ef góður árangur á að nást. Nauðsynlegt er að meta áreiðanleika og heimildagildi þeirra upplýsinga sem finnast. Mikilvægt er að láta dýrkun á Netinu sem tækniundri ekki slá ryki í augu sér og taka alls ekki allt gott og gilt sem þar er að finna. Meðvitund notenda Netsins á því að vega og meta upplýsingar virðist heldur hafa aukist.

Möguleiki á útgáfu efnis á Netinu er sjálfsagt mesta byltingin í útgáfumálum og dreifingu upplýsinga sem fram hefur komið síðan Gutenberg hóf prentun með lausaletri í Þýskalandi um 1440.

Umræðuhópar (e. listserv) og tölvupóstur á Netinu hefur greitt mjög fyrir samskiptum manna á millum, svo sem faglegri umræðu einstakra starfshópa. Þeim fjölgar ört, bæði einstaklingum, stofnunum og fyrirtækjum, sem hafa aðgang að tölvusamskiptum á Netinu.

Ýmislegt efni birtist á Netinu áður en það ratar í prentmiðla og sumt er jafnvel aðeins útgefið á Netinu. Meðal vísindamanna færist stöðugt í vöxt að þeir hafi aðgang að vísindaniðurstöðum á Netinu áður en þær birtast í fagtímaritum eða eru kynntar á ráðstefnum.⁵ Í sumum tilvikum veita útgefendur áskrifendum rafrænan aðgang að fagtímaritum áður en þau eru gefin út á prenti.

Að mörgum ritum sem áður voru seld í áskrift á prentuðu formi, svo sem tilvísana- og útdráttarrit, er nú seldur beinlínuaðgangur á Netinu.

Því er spáð að prentaðar heimildir verði í vaxandi mæli færðar yfir á rafrænt form.⁶ Um allan heim hafa bókasöfn hafið slíka yfirfærslu eftir því sem höfundarréttarlög leyfa og hefur það meðal annars eftirfarandi kosti:
a) Stuðlar að varðveislu viðkvæms og dýrmæts efnis án þess að takmarka þurfi aðgang. Sem dæmi má nefna forn skinnhandrit.
b) Þægilegra og fljótlegra er fyrir notendur að nálgast efnið, einfaldlega með því að kalla það fram á tölvuskjáinn. Margir geta lesið sömu bókina í senn eða skoðað sömu myndina. Vinna sparast við að raða upp efni og jafnvel má nota Netið til að lána út efni.
c) Efni á rafrænu formi tekur aðeins brot af því plássi sem prentað efni tekur og kostnaðurinn við geymslu efnis á rafrænu formi minnkar stöðugt.

Netið sem nýtt útgáfuform kallar á umfjöllun og endurskoðun á útgáfumálum og að þau séu skoðuð frá nýju sjónarhorni. Þetta á til dæmis við um höfundarréttarmál en að þessu sinni verður ekki farið nánar út í þá sálma.

Óreiðu er víðar að finna en á Netinu. Ljósm. Óskar Árni Óskarsson

Gæðamat upplýsinga á Netinu
Í fagtímaritum á sviði bókasafns- og upplýsingafræða er að finna umsagnir og gagnrýni á upplýsingar og gagnagrunna sem eru fyrir hendi á Netinu. Auðvitað er mikið gagn að slíkri faglegri umfjöllun. Gagnlegt er að safna saman í skrár upplýsingum um vandaðar vefsíður sem verða á vegi manns þegar flakkað er um Netið eða þegar lesnar eru greinar um góðar heimasíður eða gagnabanka rétt eins og við bókasafns- og upplýsingafræðingar höfum í gegnum árin skrifað hjá okkur tilvísanir til góðra bóka sem mælt hefur verið með.

Víða á Netinu sjálfu má finna upplýsingar um aðferðir til að meta gæði efnis sem þar er gefið út. Nefna má Kathy Schrock´s guide for educators⁷ þar sem safnað hefur verið saman tilvísunum til margra gagnlegra netsvæða þar sem fjallað er um gæðamat. Í því gífurlega upplýsingaflóði sem er á Netinu er nauðsynlegt að reyna að greina notagildi og áreiðanleika þeirra upplýsinga sem finnast við leit, meðal annars með tilliti til eftirfarandi þátta:⁸ Við mat á vefsíðum til notkunar sem heimild er innihaldið mikilvægasti þátturinn.

Höfundaraðild:  Hver skrifaði upplýsingarnar? Er framsetning höfundar í samræmi við efnið? Kemur fram hver hann er og hversu nákvæm deili eru sögð á honum, svo sem menntun hans og starfssvið? Er netfangs höfundar getið? Hægt er að kanna með fyrirspurn til höfundar hver hann er ef netfang hans er fyrir hendi. Upplýsingar um menntun og starfssvið höfundarins eru einn órækasti vitnisburðurinn um áreiðanleika upplýsinga og fyrsta skrefið til að sannreyna gildi þeirra. Ef engar slíkar upplýsingar eru fyrir hendi og ekki hægt að nálgast þær er rétt að snúa sér að næstu upplýsingasíðu því nóg er af þeim á Netinu.

Innihald og áreiðanleiki efnis:  Hvaða upplýsingar eru á vefsíðunni? Hvaða krækjur (e. links) eru þar fyrir hendi? Hvernig er fjallað um efnið? Er umfjöllunin yfirborðskennd eða ítarleg, málefnaleg eða hlutdræg? Er vefsíðan vel skrifuð? Er titillinn lýsandi fyrir efnið? Hefur síðan hlotið viðurkenningar?

Útgáfa og uppfærsla:  Hvenær var vefsíðan smíðuð og hvenær var hún síðast uppfærð? Ef dagsetningu er ekki að finna á síðunni má stundum meta síðan hvenær upplýsingarnar eru með því að smella upp krækjum. Ef þær virka ekki eða hafa verið fluttar (e. blind links) er líklegt að langt sé síðan uppfærsla átti sér stað. Hversu nýjar upplýsingarnar eru skiptir mismiklu máli eftir því hvort viðfangsefnið er sagnfræðilegt eða samtímalegt. Með tölvupósti til höfundar má senda fyrirspurn og sannreyna frá hvaða tíma upplýsingarnar eru.

Ábyrgðaraðild:  Hver kostar síðuna, er það þekktur eða óþekktur aðili? Hvar er síðan staðsett? Er hún hjá fyrirtæki á Netinu eða hefur hún eigið netsvæði (e. domain)? Nýtur sá aðili virðingar sem hýsir síðuna? Merkið ~ kemur yfirleitt fram í heimasíðum einstaklinga og eru slíkar síður sérstaklega misjafnar að gæðum.

Hönnun og skipulagning efnis:  Er skipulagning og flokkun efnis löguð að miðlinum sem slíkum, til dæmis með stiklutexta (e. hypertext) og krækjum (e. link)? Hvernig tengist myndefni innihaldinu, veitir það viðbótarupplýsingar eða er myndefnið aðeins til skrauts? Hversu fljótt kemur efnið upp á skjáinn? Er myndrænn bakgrunnur á kostnað hraðans? Æskilegt er að hægt sé að sleppa því að keyra upp grafík vefsíðu til að flýta fyrir skoðun hennar.

Niðurstaða:  Stenst umrædd vefsíða kröfur sem heimild og er hún yfirleitt þess virði að setja hana á skrá yfir valdar vefsíður (e. bookmark) og safna í sarpinn til að nota síðar?

Mikil áhersla hefur fram til þessa verið lögð á tæknina sjálfa, upplýsingatæknina sem slíka, en of lítill gaumur hefur verið gefinn að innihaldi þeirra upplýsinga sem tæknin gefur aðgengi að sem er sérstaklega mikilvægt því upplýsingar útgefnar á Netinu hafa yfirleitt ekki farið í gegnum eins mikla úrvinnslu og upplýsingar á prentuðu formi, svo sem ritstjórn og prófarkalestur.

Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar til að útiloka að tilteknar upplýsingar komi fram við leit á Netinu.⁹ Upphaflegi hvatinn að slíkri aðgreiningu var að útiloka efni sem álitið var óæskilegt að börn og unglingar hefðu aðgang að. Sömu aðferðir má líka nota sem hjálpartæki við að finna eftirsóknarvert efni. Slíkar netvarnir (e. firewalls) geta líka orkað tvímælis.¹⁰ Í Singapore og Kína er til dæmis verið að gera tilraunir með netvörn á landsvísu þar sem aðgangur að tilteknum málþingum (e. newsgroups) og netsíðum er takmarkaður.

Upplýsingar á rafrænu formi verða stöðugt meiri að vöxtum og sífellt verður mikilvægara að skrá þær, flokka og skipuleggja eftir einhverju ákveðnu kerfi. Í því sambandi hefur hugtakið lýsigögn¹¹ (e. metadata) komið fram á sjónarsviðið. Það er skilgreint sem upplýsingar um gögn og tekur til upplýsinga um í hvaða samhengi gögnin eru, innihald þeirra og hvar þau er að finna. Spjaldskrár bókasafna eru einfalt dæmi um lýsigögn. Almennt er viðurkennt að viðeigandi lýsigögn, sem fylgja stafrænum upplýsingum á Netinu, séu nauðsynleg til að gera leitir markvissari. Ýmsir staðlar fyrir lýsigögn eru í mótun og má þar til dæmis nefna Dublin Core (DC) sniðið. Æskilegast væri að hin ýmsu lýsigagnasnið væru samhæfð. Líftími rafrænna gagna hefur líka verið til umræðu og virðist mörgum að hann sé frekar skammur. Ennfremur er rætt um viðbótarlýsigögn (e. super-metadata) og þau skilgreind sem upplýsingar sem fylgja upplýsingum á stafrænu formi, svo sem upplýsingar um þau lýsigögn sem eiga við tiltekin skjöl og ýmsar upplýsingar sem ekki eru í viðkomandi lýsigögnum, svo sem áætlaður líftími rafræns skjals, upplýsingar um væntanlegar uppfærslur. Skrá um bókaskrár er einfalt og kunnuglegt dæmi um slík lýsigögn.

Notkun Netsins - kennsla í upplýsingalæsi og gæðamat upplýsinga
Það er ekki nóg að gera Netið aðgengilegt í skólum landsins. Það þarf líka að kenna að nota hið mikla magn upplýsinga sem þar er fyrir hendi með gagnrýnu hugarfari. Nemendur þurfa að læra að átta sig á því að við leit að upplýsingum á Netinu geta komið upp óvandaðar og vandaðar upplýsingasíður hlið við hlið.

Nú er í smíðum ný námsskrá fyrir grunnskólann og framhaldsskólann sem gert er ráð fyrir að taki gildi næsta haust (1999). Í almenna hluta námsskrárinnar er æskilegt að sérstakur kafli verði um þá bókasafns- og upplýsingaþjónustu sem fyrir hendi á að vera í skólum landsins. Einnig er æskilegt að boðið verði skipulega upp á nám og áfanga í upplýsingafræðum og tölvunotkun. Æskilegt er að bæði í grunnskóla og framhaldsskóla verði nemendur þjálfaðir í notkun upplýsingamiðla, þar á meðal í notkun Netsins, þar sem ekki væri aðeins lögð áhersla á að nemendur öðluðust færni í að finna upplýsingar heldur einnig í að meta gæði þeirra og áreiðanleika. Samfara aðgengi að gífurlegu magni upplýsinga á Netinu er brýnt að nemendur læri aðferðir til að meta það efni sem þar er að finna.

Einnig er æskilegt að almenningsbókasöfn bjóði almenningi upp á sambærilega fræðslu um Netið og möguleika þess og takmarkanir við heimildaöflun. Nokkrar kannanir hafa verið gerðar hér á landi á notkun Netsins. Í nýlegri könnun Gallup á Íslandi¹² kom fram að á heildina litið hafa rúmlega 60% landsmanna aðgang að Netinu. Fyrir tæpu ári var sama tala 51%. Rúmlega 23% þeirra sem aðgang hafa segjast ekki nota Netið. Notkunin er meiri hjá körlum en konum, sem ber saman við niðurstöður undirritaðrar¹³ á netnotkun nemenda í Menntaskólanum við Sund veturinn 1996-97. Hjá Gallup kom fram að Netið er meira notað í þéttbýli en dreifbýli. Algengasta notkunin er að sinna áhugamáli og daglegum rekstri heimilisins. Einnig kom fram að notkunin virðist markvissari en áður en fróðlegt væri að sjá sundurgreindara niðurbrot á því til hvers Netið er notað í raun, til dæmis greiningu á hvaða áhugamálum er sinnt með hjálp Netsins.

Hlutverk bókasafns- og upplýsingafræðinga í gæðamati upplýsinga á Netinu Undanfarin ár hefur mikið verið ritað og rætt um upplýsingaþjóðfélagið. Í erlendum fagtímaritum í bókasafns- og upplýsingafræði verður greinarhöfundum tíðrætt um upplýsingahraðbrautina sem heimurinn stefnir óðfluga inn á og hluti hans er þegar kominn inn á. Skrifað er almennt um margmiðlunarbókavörðinn (e. the CD-ROM librarian) og netbókavörðinn (e. the Internet librarian), sem leiðir notandann um veraldarvefinn (e.World Wide Web) eða völundarhús annarra upplýsingakerfa og gagnagrunna að þeim upplýsingum sem hann vanhagar um hverju sinni og er þannig nokkurs konar siglingafræðingur sem rekur slóðina að þeim upplýsingum sem notandinn óskar eftir hverju sinni.

Auðvitað er það brennandi spurning hver á að skipuleggja efnið á Netinu og gera það aðgengilegt notendum. John Rennie¹⁴ aðalritstjóra Scientific American blandast ekki hugur þar um, þegar hann segir að rétta fólkið séu bókasafns- og upplýsingafræðingar. Netið samanstandi af upplýsingum og enginn viti betur hvernig koma á reglu á upplýsingar en þeir sem hafi íhugað þau mál í þúsundir ára. Hann vill meina að mál sé að því linni að Netið líti út eins og heimsins stærsti flóamarkaður.

Í sama streng tekur Gandhi¹⁵ sem álítur að hefðbundin þekking í bókasafns- og upplýsingafræði, svo sem að finna, velja, meta, lýsa og skipuleggja upplýsingar, reynist mikilvæg í upplýsingasamfélaginu. Hann álítur að bókasafns- og upplýsingafræðingar eigi að taka forystuna á sviði heimildaleita á Netinu og þróa efnislykla að þeim upplýsingum sem þar er að finna.

Með auknu upplýsingastreymi verður það hlutverk bókasafnanna að greina kjarnann frá hisminu stöðugt mikilvægara. Þörfin fyrir skilvirkar heimildaleitir og að einhvers konar gæðamat verði lagt á upplýsingar mun aukast með vaxandi flæði þeirra.

Heimildaleitir á Netinu
Magn upplýsinga á Netinu hefur vaxið mjög hratt og það er talið tvöfaldast að magni á 12-15 mánaða fresti. Efnið er misjafnt að gæðum og uppfærsla þess og endurnýjun óregluleg. Innan um eru staðgóðar og traustar upplýsingar um margvísleg efni. Notendur þurfa á því að halda að geta greint kjarnann frá hisminu. Ýmsar tilraunir hafa verið gerðar á því sviði. Bókasafnsfræðingar og aðrir sérfræðingar hafa tekið saman fjölmarga lista um efni á Netinu.¹⁶ Mestrar hylli við heimildaleitir á Netinu hafa þó svokallaðar leitarvélar (e. search engines) notið. Þær virðast taka til mismunandi þátta, skarast samt en hafa mismunandi lyklunaraðferðir. Nauðsynlegt er að kynna sér þessar leitarvélar, kosti þeirra og galla. Sumar þeirra (svo sem InfoSeek) hafa ókeypis aðgang að hluta til en taka gjald þegar notuð er þróaðri útgáfa sem býr yfir öflugari leitartækni. Hsieh-Yee¹⁷ lýsir í grein sinni The retrieval power of selected search engines umfangsmikilli samanburðarrannsókn á mati á skilvirkni helstu leitarvéla með tilliti til upplýsingaleita. Lagðar voru fyrir tvenns konar spurningar, annars vegar raunverulegar upplýsingabeiðnir frá notendum og hins vegar efnisspurningar sem voru sérstaklega settar saman fyrir rannsóknina. Helstu niðurstöður voru að leitarvélarnar reyndust ekki vel við raunverulegu spurningarnar en aftur á móti ágætlega við tilbúnu spurningarnar. Einnig kom í ljós að að leitarvélarnar reyndust misjafnlega við hvora tegund um sig. InfoSeek reyndist best á tilbúnu spurningarnar en Open Text við þær raunverulegu.

Margar leitarvélar styðjast við vélræna lyklun sem er miklum takmörkunum háð. Einnig eru þær aðferðir sem nú eru almennt notaðar við röðun og mat efnis á Netinu oft á tíðum mjög ófullkomnar, en þær felast aðallega í því að mæla hve oft tiltekið leitarorð kemur fyrir í tilteknum texta. Hvaða stefnu Netið tekur hvað varðar leitartækni og aðgengi upplýsinga veltur á því hvort notendur eru tilbúnir að standa straum af gæðamati og vandaðri efnisgreiningu. Ef sú verður ekki raunin á, heldur verði áfram ódýr vélræn lyklun við lýði og þjónustan fjármögnuð með auglýsingum, er líklegt að sama skipulagsleysi og nú er ríki áfram á Netinu. Þannig munu félagslegir og efnahgslegri þættir¹⁸ ráða meiru um leitarhæfni Netsins í framtíðinni en tæknilegir möguleikar þess. En við hönnun leitarkerfa er mikilvægt að hafa markhóp notenda stöðugt í huga,¹⁹ hverjar þarfirnar eru og fá innsýn í hvaða leitaraðferðum hann beitir.

Stofnun Vefbókasafnsins
Vefbókasafnið, sem opnað var af menntamálaráðherra með pompi og prakt föstudaginn 13. nóvember 1998, er ein fyrsta tilraun bókasafna hér á landi til að skipuleggja aðgengi upplýsinga á Netinu á kerfisbundinn hátt. Áður hefur vissulega margvíslegar gagnlegar krækjur (e. links) verið að finna á heimasíðum ýmissa safna. Vefbókasafnið (http://www.vefbokasafn.is) er efnisflokkaður vefur fyrir almenning sem auðveldar aðgengi upplýsinga á veraldarvefnum. Fyrst og fremst er lögð áhersla á að velja vefsíður á íslensku. Viðmiðunarreglur²⁰ þær sem notaðar eru við val vefsíðna eru settar fram á sundurgreindan hátt og taka þær til aðgangs, hönnunar og innihalds síðnanna. Vefsíðurnar eru færðar undir efnisorð sem raðað er í stafrófsröð. Ekki kemur fram í viðmiðunarreglunum hvernig þau efnisorð eru valin en stuðst mun við Kerfisbundinn efnisorðalykil fyrir bókasöfn,²¹ 2. útg. 1996. Alls eru nú í ársbyrjun 1999 um 560 efnisorð í kerfinu sem vefsíður eru færðar undir. Alls eru nú tæplega 3.000 vefsíður í safninu. Stutt innihaldslýsing fylgir hverri síðu.

Vefbókasafnið, sem er samstarfsverkefni fjórtán almenningsbókasafna, er lofsvert og metnaðarfullt framtak sem vonandi verður framhald á. Verkefnið fékk í árslok 1998 styrk úr sjóði menntamálaráðuneytisins samkvæmt bráðabirgðaákvæði í lögum um almenningsbókasöfn nr. 36/1997 sem þróunarverkefni á sviði upplýsingatækni.

Upplýsingastefna ríkisstjórnarinnar
Í stefnu ríkisstjórnarinnar um upplýsingamál,²² sem sett var fram árið 1996, er bókasöfnum almennt ætlað veigamikið hlutverk í eftirfarandi yfirmarkmiði sem sett er fram sem þungamiðja framtíðarsýnar stjórnvalda: „Íslendingar verði í fararbroddi þjóða heims við nýtingu upplýsingatækni í þágu bætts mannlífs og aukinnar hagsældar."²³ Til þess að þetta geti gengið eftir þarf að skapa öllum bókasöfnum landsins starfs- og rekstrargrundvöll til að leggja sitt af mörkum til að ná ofangreindu markmiði. Skapa þarf nemendum jafnan aðgang að tölvum og þjálfun í upplýsingaleit í tölvuvæddum gagnabönkum.

Í ritinu Í krafti upplýsinga²⁴ er staðfest að „Skólasöfn hafa mikilvægu hlutverki að gegna fyrir skólastarf í upplýsingasamfélagi." Síðan segir áfram í ritinu: „Mikilvægt er að skólasöfn þróist og gegni hlutverki miðstöðvar upplýsingatækni í menntastofnunum." Ennfremur segir þar: „Forgangsverkefni er að búa skólasöfnin sem fyrst tækjabúnaði og mannskap til að rækja hlutverk sitt sem miðstöð upplýsinga." Þá segir einnig í sama riti: „Skólasafn þarf að vera staðsett í nágrenni við tölvuver skóla til að tengja upplýsingatækni og skólasafn þannig að þau myndi eina heild."²⁵ Nái þessi metnaðarfulla framtíðarsýn fram að ganga þýðir það verulega eflingu bókasafna bæði í grunn- og framhaldsskólum og vonandi samtengingu bókasafna og tölvuvera skólanna í virkar upplýsinga- og tölvumiðstöðvar þar sem nemendur hafa meðal annars aðgang að rafrænum gagnabönkum.

Í ritinu Í krafti upplýsinga²⁶ er einnig lýst háleitu hlutverki almenningsbókasafna í upplýsingasamfélaginu. Söfnin eiga meðal annars „að jafna aðstöðu fólks til aðgangs að upplýsingum" og tryggja „almenningi aðgang að tölvubúnaði og upplýsingum á tölvutæku formi."

Til þess að bókasöfnin geti staðið undir væntingum og komið til móts við þær miklu kröfur sem gerðar eru til þeirra í upplýsingastefnu stjórnvalda þarf að búa þeim fjárhagslegan grundvöll til að inna þetta mikilvæga og áhugaverða hlutverk af hendi.

Lokaorð
Netið er vissulega komið til að vera sem öflugur upplýsingamiðill en mikilvægt er að notendur séu sér meðvitandi um kosti þess og galla, styrkleika þess og veikleika og öðlist ennfremur leikni í að finna og meta þær upplýsingar sem þar eru.

Hvað sem öllum töfrum tækninnar líður og nýjum útgáfumöguleikum á Netinu þá verða eftir sem áður vandaðar og traustar upplýsingar, burtséð frá formi þeirra, sá grunnur sem góð og vönduð upplýsingaþjónusta bókasafna og upplýsingamiðstöðva hlýtur að byggjast á ásamt hæfu og vel menntuðu starfsfólki. Aðeins með það veganesti verða bókasöfnin styrkur bakhjarl sem upplýsingamiðlun og fjölbreytt menningar- og menntunarstarf samfélagsins getur stuðst við.

Eftir því sem magn upplýsinganna vex eykst þörfin á að koma kerfisbundnu skipulagi á þær og að gæðagreina þær á öruggan og traustan hátt. Þar kemur þekking bókasafns- og upplýsingafræðinga og annarra starfsmanna bókasafna að góðum notum.

Vonandi er að stöðugt fleiri bókasöfn landsins geti brunað á fullri ferð eftir hraðbraut upplýsinganna í framtíðinni, þó sum þeirra séu stödd á aðrein að henni í augnablikinu og bíði eftir tækifæri til að komast inn á hana.

Neðanmálsgreinar og tilvísanir

1. Rétt er að benda á að Morgunblaðið nefnir Internetið gjarnan Alnetið, í 3. útg. Tölvuorðasafnsins frá 1998 (Rv., Íslensk málnefnd) er aðalþýðingin hins vegar Lýðnetið.
2. Sbr. grein höfundar: „Fræðslugildi bóka - aðgengi upplýsinga" í 18. árg. Bókasafnsins árið 1994, bls. 17-18
3. Skammstöfun á Transmission Control Protocol/Internet Protocol.
4. Sbr. Clyde, 1996.
5. Sbr. Youngen, 1998, bls. 456.
6. Sbr. Lesk, 1997, bls. 50.
7. Schrock, sjá vefslóð í heimildalista.
8. Sbr. til dæmis Caruso, 1997, bls. 24-25.
9. Sbr. Resnick, 1997,bl s. 54
10. Sbr sömu heimild, bls. 56.
11. Sbr Chilvers, 1998.
12. Stefán Hrafn Hagalín, 1999, bls. 58
13. Þórdís T. Þórarinsdóttir, 1997, bls. 29.
14. Rennie, 1997, bls. 6.
15. Sbr. Gandhi, 1998, bls. 322.
16. Hsieh-Yee, 1998, bls. 28.
17. Sama heimild
18. Sbr. Lynch, 1997, bls. 48.
19. Sbr. Palmquist, 1998.
20. Viðmiðunarreglur fyrir val á vefsíðum fyrir bókasöfn (http://www.vefbokasafn.is/vidmidunarreglur.htm), 1998. Tenging óvirk í júní 2001.
21. Margrét Loftsdóttir og Þórdís T. Þórarinsdóttir: Kerfisbundinn efnisorðalykill (thesaurus) fyrir bókasöfn. Reykjavík, Höf., 1996.
22. Sjá ritin: Framtíðarsýn ríkisstjórnar Íslands um upplýsingasamfélagið, Í krafti upplýsinga og Íslenska upplýsingasamfélagið sem öll voru gefin út árið 1996.
23. Framtíðarsýn ríkisstjórnar Íslands um upplýsingasamfélagið, 1996, bls.
24. Í krafti upplýsinga, 1996, bls. 39.
25. Sama rit, bls. 40.
26. Sama rit, bls. 50-51.

Heimildir
Barker, P.: „Electronic libraries of the future." Encyclopedia of library and information science. Allen Kent ed. New York: Dekker, 1997, bls. 119-153.

Carrigan, Jackie L.: „Evaluating Internet resources." Youth services in libraries 10(4) Summer 1997.

Caruso, Carol: „Before you cite a site." Educational leadership 55(3) Nov. 1997.

Chilvers, Alison and John Feather: „The management of digital data. A metadata approach." The electronic library 16(6) des. 1998, bls. 365-371.

Clyde, Laurel A.: „Heimasíða bókasafna." Bókasafnið 20 (júní) 1996, bls. 14-15.

Framtíðarsýn ríkisstjórnar Íslands um upplýsingasamfélagið. Reykjavík: Ríkisstjórn Íslands, 1996.

Gandhi; Subash: „Proliferation and categories of Internet directories. A database of Internet directories." Reference & user services quarterly 37(4) Summer 1998, bls. 319-322.

Hsieh-Yee, Ingrid: „The retrieval power of selected search engines. How well do they address general reference questions and subject questions." The reference librarian 60 1998, bls. 27-47.

Í krafti upplýsinga. Tillögur menntamálaráðuneytisins um menntun, menningu og upplýsingatækni 1996-1999. Reykjavík: Menntamálaráðuneytið, 1996.

Íslenska upplýsingasamfélagið. Álitsgerð starfshópa. Reykjavík: Ríkisstjórn Íslands, 1996.

Leiner, Barry M. (et al.): A brief history of the Internet. Version 3.1 (http://www.isoc.org/internet/history/brief.html) Feb. 1998.

Lesk, Michael: „Going digital." Scientific American 276(3) March 1997, bls. 50-52.

Lynch, Clifford: „Searching the Internet." Scientific American 276(3) March 1997, bls. 44-48.

Lög um almenningsbókasöfn nr. 36/1997.

Oxbrow, Nigel: „Information literacy - the final key to an information society." The electronic library 16(6) Des. 1998, bls. 359-360.

Palmquist, Ruth A. and Kyung-Sun Kim: „Modeling the users of information systems: Some theories and methods."

The reference librarian 60 1998, bls. 3-25.

Rennie, John: „Civilizing the Internet." Scientific American 276(3) March 1997, bls. 6.

Resnick, Paul: „Filtering information on the Internet." Scientific American 276(3) March 1997, bls. 54-56.

Schrock, Kathleen: Kathy Schrock's guide for educators. Critical evaluation information. (http://discoveryschool.com/schrockguide/eval.html) ©1995-1999.

Stefán Hrafn Hagalín: „Síðast en ekki síst." Tölvuheimur. PC World Ísland5(1) jan./feb. 1999.

Vefbókasafnið. Efnisflokkaðar vefsíður, barnasíður, unglingasíður (http://www.vefbokasafn.is).

Youngen, Gregory: „Citation patterns to traditional and electronic preprints in the published literature." College & research libraries 59(5) sept. 1998, bls. 448-456.

Þórdís T. Þórarinsdóttir: „Efnisgreining gagna og heimildaleitir í tölvuumhverfi." Bókasafnið 16 (apríl) 1992, bls. 13-16.

Þórdís T. Þórarinsdóttir. „Fræðslugildi bóka - aðgengi upplýsinga." Bókasafnið 18 (apríl) 1994, bls. 16-19.

Þórdís T. Þórarinsdóttir: „Könnun á notkun Internets á Bókasafni MS." Fregnir. Fréttablað Félags bókasafnsfræðinga og Bókavarðafélags Íslands 22(3) des. 1997, bls. 28-30.

Þórdís T. Þórarinsdóttir: „Upplýsingastefna ríkisstjórnarinnar og bókasöfn í framhaldsskólum." Rannsóknir í félagsvísindum, 2. Reykjavík: Félagsvísindastofnun, 1999, bls. 39-51.

Summary
The Internet as a Reference Source
In this article the author discusses the reliability of information on the Internet. Many people believe in the Internet as an absolute reference source and do not assess the information to be found there critically at all. Others consider the Internet to be a maze of mainly irrelevant, badly organized information and therefore of very little value. In the author's opinion neither of these views are acceptable. The author urges a critical attitude towards the Internet and lists factors to be examined in assessing the quality of web pages. She mentions the importance of educational Internet programs in schools, both at the elementary and college level. Libraries should also play a role in educating the public. Their main role should however be the critical assessment of Internet information sources. The article ends by discussing the Icelandic government's information policy.