„Fólk sem þjálfað er til að nýta upplýsingalindir / upplýsingaforða við vinnu sína má kalla læst á upplýsingar. Það hefur náð tökum á tækni og öðlast færni til að nota ýmis hjálpartæki samhliða frumheimildum til að móta / finna upplýsingalausnir við þeim vandamálum sem upp kunna að koma“[i]  

Næstu 10 –15 árin þróaðist tölvutækni gríðarlega, magn upplýsinga margfaldaðist og fólk reyndi að átta sig á þessum nýja veruleika með því að setja fram nýjar skilgreiningar og hugsa hlutina á nýjan hátt. Ef skrif frá þessum tíma og skilgreiningarnar eru skoðaðar er augljóst að fólk var að fikra sig áfram við að tengja tölvutækni við gömlu safnkennslumarkmiðin sem lengi hafa verið notuð á bókasöfnum og sérstaklega á skólasöfnum. Til dæmis eins og að markmið skólasafnsins væri að kenna nemendum að: finna, nota, meta og framleiða heimildir.[ii] Bandaríski bókasafnsfræðingurinn Patricia Senn Breivik sem hefur skrifað mikið um upplýsingalæsi og haft mikil áhrif á þessu sviði setti árið 1985 fram þá skoðun að til að vera læs á upplýsingar þurfi viðkomandi að vera fær um að þekkja hvenær upplýsinga er þörf og hafa getu til að staðsetja, meta og nota á árangursríkan hátt þær upplýsingar sem hann þarf. Í þessu felst einnig leikni í að nota rannsóknartækni og matsaðferðir og þekking á hjálpartækjum og upplýsingaleiðum.[iii]  Margir hafa orðið til að þróa þessa hugsun áfram og nú er almennt talið að sá sé upplýsingalæs sem:

·        veit að grundvöllur skynsamlegrar ákvarðanatöku eru nákvæmar og heildstæðar upplýsingar,

·        gerir sér grein fyrir þörfinni á upplýsingum,

·        setur fram spurningar byggðar á þörf fyrir upplýsingar,

·        þekkir upplýsingaveitur sem hugsanlega geta veitt rétt svar,

·        þróar árangursríkar leitaraðferðir,

·        notfærir sér upplýsingaveitur bæði þær sem byggjast á tölvutækni og annarri tækni,

·        metur upplýsingar,

·        skipuleggur upplýsingar til hagnýtra nota,

·        fellir nýjar upplýsingar að þeim þekkingarforða sem til er,

·        notar upplýsingar í gagnrýnni hugsun og við lausn vandamála.[iv]

 Meðal þess sem bæst hefur við á seinni árum er gagnrýnin hugsun og siðræn nýting upplýsinga. Gert er ráð fyrir að upplýsingar geti verið á hvaða formi sem er og í framtíðinni á einhverju formi sem menn sjá ekki fyrir í dag. Þessi fjölbreytni gerir það að verkum að grunnkunnátta eins og að lesa og skrifa dugir ekki lengur. Spitzer, Eisenberg og Lowe kanna þær hugmyndir enn frekar og staðhæfa að til að verða upplýsingalæs þurfum við einnig að öðlast kunnáttu og leikni á sviði myndlæsis, fjölmiðlunar, tölvulæsis og netlæsis.[v] Undir það tekur einnig Eric Plotnick og telur að framangreindar tegundir ,,læsis” eigi að rúmast innan upplýsingalæsis.[vi]

 Mynd-læsi (visual literacy) er skilgreint sem hæfileikinn til að skilja og nota myndir, þar með talinn geta til að hugsa, læra og tjá sig myndrænt. Þessir hæfileikar virðast meðfæddir hjá sumu fólki en aðrir geta þjálfað sig í notkun þeirra.

Fjölmiðla-læsi (media literacy). Þeir sem fjalla um fjölmiðla-læsi gera greinarmun á áhrifum ólíkra miðla, sjónvarps, kvikmynda, útvarps, dagblaða, tímarita og tónlistar á daglegt líf fólks. Með ýmsum aðferðum er hægt að kenna fólki gagnrýna móttöku á efni fjölmiðla og skilning á óbeinum og jafnvel duldum skilaboðum í fjölmiðlum.

Tölvu-læsi (computer literacy) er venjulega hugsað sem almenn kunnátta í notkun einkatölva og færni í að vinna með ritvinnslu, töflureikna, gagnagrunna og annan hugbúnað. Þetta var gjarnan kennt án tengsla við aðrar námsgreinar í sérstökum tölvutímum en á seinni árum hefur í auknum mæli verið hugað að því að flétta tölvukennslu saman við aðrar námsgreinar.

Net-læsi (network literacy) er hugtak sem enn er í þróun og hefur talsvert verið skrifað um það á allra síðustu árum. Til þess að finna, nálgast og nota upplýsingar í netumhverfi eins og á veraldarvefnum þarf einstaklingurinn að þjálfa upp netlæsi. Í stuttu máli má segja að sá sé netlæs sem:

·         gerir sér grein fyrir umfangi og notkunarmöguleikum upplýsinga og þjónustu á netinu,

·        skilur þau kerfi sem notuð eru til að útbúa, stjórna og setja fram netupplýsingar,

·        finnur upplýsingar á netinu með hjálp leitarvéla og hjálpartækja,

·        tengir netupplýsingar við önnur gögn og eykur þannig gildi þeirra,

·        notar netupplýsingar við ákvarðanatöku bæði í vinnu og einkalífi og nýtir sér þjónustu á netinu til aukinna lífsgæða,

·        skilur hlutverk og notkunarmöguleika netupplýsinga við lausn vandamála og til daglegra starfa. [vii]

Í þesssu samhengi má benda á að þróaðar hafa verið aðferðir við gæðamat á netefni og fjallaði Þórdís T. Þórarinsdóttir m.a. um það í næst síðasta tbl. Bókasafnsins.[viii]

Framsetning efnis  
Þá hafa menn einnig velt fyrir sér framsetningu efnis og gagna og hvaða breytingum það er að taka. Mannleg samskipti og listir hafa alltaf verið hlaðin táknum en hið ritaða orð hefur verið mjög ráðandi við varðveislu upplýsinga fram á þessa öld. Nú er svo komið að framsetning efnis á öðru formi en prenti eykst stöðugt og myndrænt efni verður sífellt fyrirferðarmeira. Bækur eru ekki lengur lesnar frá upphafi til enda, þær eru samdar með það fyrir augum að hlutar þeirra verði notaðir sem heimild, upplýsingalind eða vegvísir. Í þeim er ekki endilega heildstæð frásögn með upphafi og endi.[ix] Þá velta margir fyrir sér hvernig takmarkanir tölvuskjásins komi til með að breyta framsetningu upplýsinga í framtíðinni og hvaða áhrif tengingar eða krækjur milli forrita, brunna, netsíðna eða annarra rafrænna forma muni hafa.

Eins og sjá má hefur hugtakið upplýsingalæsi tekið talsverðum breytingum og sérstaklega á allra síðustu árum. Það hefur víkkað út og orðið allt um lykjandi. Sett hafa verið fram kerfi eða staðlar um hvernig kenna eigi upplýsingalæsi og víða um lönd hafa þessar hugmyndir ratað inn í námskrár skóla og tengjast þar starfsemi skólasafna. Menn hafa gagnrýnt þá ofuráherslu sem lögð hefur verið á tæknivæðingu og kennslu í tölvutækni (sem þó er forsenda sífellt aukinna gagnaflutninga og betra rafræns umhverfis) en hefur fundist skorta gagnrýna notkun og framsetningu þeirra upplýsinga sem standa til boða. Tölvurnar einar og sér geta aldrei leyst úr læðingi þá möguleika sem felast í upplýsingasamfélaginu, hvorki í skólakerfinu né í viðskiptalífinu.

Námskrár - námsmarkmið
Eins og áður segir var tenging upplýsingatækni og safnleikni undirrótin að tilurð hugtaksins upplýsingalæsi. Bandarísku bókavarðasamtökin (ALA) og samtök skólasafnvarða þar í landi (AASL) hafa verið þar í fararbroddi. AASL hafa frá 1920 gefið út staðla eða leiðbeiningar fyrir skólasöfn með reglulegu millibili og 1988 komu út nýir staðlar undir nafninu Information Power : Guidelines for School Library Media Programs. Tíu árum síðar var þetta rit gefið út endurskoðað og breytt undir nafninu Information Power : Building Partnerships for Learning. Í þessum tveim síðustu leiðbeiningaritum hefur verið lögð áhersla á samþættingu tölvutækni og safnleikni og í nýrra ritinu frá 1998 er einnig að finna sérstakan staðal eða markmið fyrir upplýsingalæsi.[x]

Aðrar þjóðir hafa einnig tekið við sér  og sett fram námsmarkmið  varðandi upplýsingalæsi og má þar nefna Ástrali, Kanadamenn, Finna og síðast en ekki síst Íslendinga. Árið 1999 var gefin út ný aðalnámskrá fyrir grunn- og framhaldsskóla. Í námskrá um upplýsinga- og tæknimennt[xi] hefur tekist mjög vel til, sérstaklega hvað varðar grunnskólann og má segja að þar komi fram flestar hliðar á því sem kallast upplýsingalæsi. Í framhaldsskólahlutanum er meiri áhersla lögð á tækniþáttinn, forritun, hugbúnaðar- og kerfisfræði, þótt upplýsingalæsi sé kennt í einum áfanga. Á báðum skólastigum er lögð áhersla á að um þverfaglega námsgrein sé að ræða.

Nokkrir þeirra höfunda sem rannsakað hafa upplýsingalæsi hafa sett fram módel eða stig sem nemendur eða aðrir ganga í gegnum við lausn verkefna, við ritgerðasmíð og við rannsóknir o.fl. Þessi módel eru fundin með ýmsum hætti en ef þau eru borin saman sést að með þeim er ýmislegt sameiginlegt og höfundarnir eru flestir sammála um að þarna sé um að ræða n.k. ferli (process). Rannsóknir á hegðunarmynstri nemenda við lausn verkefna og ritgerðavinnu sýna að í upphafi eru nemendur mjög óákveðnir og óöruggir með sig, en eftir því sem verkinu vindur áfram verða þeir öruggari og fara að sjá hlutina í skýrara ljósi. Ef reynt er að einfalda ferlið og draga út þá þætti sem eru sameiginlegir þá stendur eftir:

1.      Verkefni skilgreint,

2.     Heimildaleit,

3.     Val og mat á heimildum,

4.     Skipulagning / túlkun,

5.     Framsetning nýs efnis,

6.     Frammistöðumat.[xii]

Hver þáttur skiptist síðan í undirþætti. Þetta er nýrri útfærsla á gömlu safnleiknimarkmiðunum sem minnst var á hér að framan. Kennsla í upplýsingalæsi og upplýsingatækni getur dregið úr þessum vandræðum nemenda, því ef þeir vita hvernig á að bera sig að verður vinnan auðveldari. Þá eru höfundar einnig sammmála um að kennsla og þjálfun nemenda í upplýsingalæsi eigi að samtvinnast öðrum námsgreinum, hafa tengingu út fyrir skólakerfið þ.e. út í atvinnulífið og einkalífið og að kunnátta á þessu sviði sé mjög mikilvæg þegar horft er til framtíðar.

Ný fræðigrein  
Anne Clyde vill bæta við þetta og bendir á að notkun tölva og upplýsingatækni breyti ekki aðeins vinnuferlum heldur breyti jafnvel eðli verka.[xiii] Leit í gömlu spjaldskránum og leit í tölvutækum skrám er t.d. gjörólík, nú eru leitarleiðirnar miklu fjölbreyttari, nálgunin önnur, leit tekur styttri tíma og heimtur eru betri. Þegar unnið er með rafrænar upplýsingar og tölvutengda gagnagrunna þarf þekkingu og hæfni til að nota:

1.      tæki og tölvubúnað, m.a. mús og lyklaborð,

2.      kerfi t.d. Windows eða Macintosh umhverfi, staðarnet og Internet,

3.      forrit t.d. ritvinnslu, tölvupóst og mismunandi vafra,

4.      upplýsingakerfi, hvernig þau eru skipulögð, hvernig upplýsingunum er komið fyrir, leitaraðferðir og hvernig komast skal inn í kerfi,

5.      upplýsingar sem boðið er upp á í upplýsingaveitum eða þjónustum.

Hún telur að áframhaldandi þróun verði á þessu sviði með nýrri tækni og sífellt auknu upplýsingamagni. Fólk þurfi að geta komið sér upp vöktun eða árvekniþjónustu í gagnagrunnum eða á netinu, þurfi betri möguleika á meðhöndlun skilaboða, geta síað úr nauðsynlegar og nothæfar upplýsingar, skipulagt upplýsingar svo hægt sé að finna þær aftur og betri tæki til að velja og meta þær upplýsingar sem til boða standa.

Shapiro og Hughes telja að ný fræðigrein á sviði félagsvísinda sé að líta dagsins ljós.[xiv] Þau vísa í hugmyndafræði franska 18. aldar upplýsingarmannsins Condorcet um að menntun og þekking muni gera mennina frjálsa og þau velta fyrir sér í sögulegu samhengi hvað það þýði að vera frjáls manneskja við dögun upplýsingaaldarinnar. Þau telja að upplýsingalæsi eigi að fela í sér þekkingu og færni í að nota tölvur, hvernig nálgast skuli upplýsingar og meta þær, þekkingu á eðli upplýsinga, tæknilegum innviðum upplýsingaiðnaðarins og að fólk sé meðvitað um félagslegt, heimspekilegt og menningarlegt samhengi og áhrif upplýsinga. Þau telja að setja þurfi nýjan ramma fyrir námsefni og námskrár sem komi til með að skila nemendum með staðgóða tæknikunnáttu sem hafi jafnframt skilning á félagslegum áhrifum og tengslum, skilgreiningum, takmörkunum, göllum, sögu, lagalegum römmum ofl. sem viðkoma upplýsingasamfélaginu. Þau setja fram sjö svið eða víddir sem sem falla undir hugtakið upplýsingalæsi:

·        tækja-læsi (tool literacy) eða hæfileikinn til að skilja og nota tölvur og hugbúnað með árangursríkum hætti í námi, starfi og einkalífi,

·        heimilda-læsi (resource literacy) er skilningur á formi, flokkun og vistun heimilda og einnig hvernig skuli nálgast þær,

·        upplýsingafélagsfræði (social structural literacy) er skilningur á gildi upplýsinga í nútímasamfélagi, hvernig þær verða til, hvaða stofnanir búa til og skipuleggja upplýsingar og þekkingu og hvaða félagslegu ferli liggja að baki. Hvernig upplýsingar nýtast hópum og einstaklingum,

·        rannsókna-læsi (research literacy) er hæfileikinn til að skilja og nota upplýsingatækni við rannsóknir, þar á meðal sérhæfð greiningarforrit og hermilíkön,

·        útgáfu-læsi (publishing literacy) er að geta framleitt efni með rafrænum hætti, með ritvinnslu, á vefnum, með tölvupósti og á geisladiskum,

·        tækni-læsi (emerging technology literacy) er geta til að fylgjast með og hagnýta sér þróun í upplýsingatækni,

·        gagnrýni og mat (critical literacy).[xv]

Stjórnun og rekstur fyrirtækja  
Sífellt færra fólk vinnur við frumframleiðslu í þróuðum hagkerfum og flest ný störf verða til í þjónustugeiranum. Talið er að upplýsingar og þekking komi í stað fjármagns og orku sem helsta auðsuppsprettan í náinni framtíð. Vinnukrafturinn mun færast frá verkamönnum sem selja vinnafl sitt, til þekkingar-sérfræðinga sem eru læsir á upplýsingar og kunna að hagnýta þær. Slíkir starfsmenn auka gildi framleiðslu og þjónustu fyrirtækja og stofnana og núorðið staðhæfa stjórnendur margra fyrirtækja að vel menntaðir og hæfir starfsmenn skipti öllu máli við reksturinn.[xvi]

Upplýsingalæsi hefur aðallega verið rannsakað í tengslum við skóla og bókasöfn eða í akademísku umhverfi. En á seinni árum hefur atvinnulífið farið að gefa þessum hugmyndum gaum og þær hafa fengið annað vægi m.a. í ýmsum aðferðum í stjórnun s.s. gæðastjórnun (TQM) og þekkingarstjórnun (KM). Rannsóknir hafa einnig sýnt að það ferli sem nemendur ganga í gegnum við verkefnavinnu og vitnað var til hér að framan skipti jafn miklu máli við úrlausn ýmissa verkefna í fyrirtækja- eða stofnanaumhverfi.[xvii] Þá er mjög brýnt að starfsfólk fái tækifæri til endurmenntunar eða símenntunar til þess að það fylgist með og líði vel í tækniumhverfi sem tekur sífelldum breytingum.

Til að ná betur utan um þessa þætti í rekstrinum hafa mörg fyrirtæki farið út á braut þekkingarstjórnunar sem gengur m.a. út á að kortleggja, skrá og miðla þekkingu starfsmanna og gera hana aðgengilega og nýta til framdráttar fyrirtækinu. Jafnframt er nýjum starfsmönnum auðveldað að kynna sér starfsemi fyrirtækisins, uppbyggingu, verkferla o.fl. með því að koma á fót vinnuumhverfi sem allir starfsmenn hafa aðgang að, s.k. innra neti. Sífellt meiri áhersla er lögð á kennslu og hvatningu og að starfsmenn séu læsir á þær upplýsingar sem skipta fyrirtækið máli.

Í framhaldi af þessu höfum við á allra síðustu árum séð aukna sókn eða þörf fyrir bókasafns- og upplýsingafræðinga á nýjum sviðum og nýjum vinnustöðum utan hins hefðbundna safnaumhverfis. Þar hefur verið um að ræða skjalastjórn, vefsíðugerð og viðhald, skipulag og stjórnun upplýsingakerfa, í opinberum stofnunum og fyrirtækjum. Störfin geta verið á sviði ráðgjafar, þjálfunar, kennslu eða sérfræðistörf til að greiða fyrir og miðla hugmyndum um upplýsingatækni og upplýsingafræði.

Á næstu mánuðum og árum munum við sjá enn frekari útfærslur á hugtakinu upplýsingalæsi. Þær verða í takt við framþróun í tækni og fyrirtækjarekstri. Þá verður einnig spennandi að sjá hverju breytt kennsla og námsgreinar í upplýsinga- og tæknimennt samkvæmt nýju námskránum munu skila okkur á næstu árum. En þó má endanlega segja að það fólk sé upplýsingalæst sem hefur lært hvernig á að læra. Það kann að læra vegna þess að það veit hvernig þekkingin er skipulögð, hvernig finna á upplýsingar og hvernig hægt er að nota þær á þann veg að aðrir geti lært af þeim. Þetta fólk er búið undir símenntun vegna þess að það getur alltaf fundið réttu upplýsingarnar fyrir hvert verk og hverja ákvörðun sem þarf að taka.